ناوەرۆك

- پێشەكی

- خولی (6) پەرلەمانی هەرێمی كوردستان و یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندووتیژی خێزانی.
- ئەنجوومەنی باڵای خانمان و گەشەپێدان.
- کێشە خێزانیەکان و دابین کردنی پارێزەر لە ڕێکارەکانی لێکۆڵینەوە.
- ڕۆڵ و گرنگی فەرمانی پاراستن بۆ کێشە خێزانیەکان و جێبەجێکردنی و پێشێلکردنی.
- مادەکانی ٤٤٦،٤٥٣،٤٥٦ و دادگاکانی توندوتێژی خێزانی.
- ناپاکی هاوسەرێتی و یاسای بەرەنگاربونەوەی توندوتێژی خێزانی.
- هەمواری یاسای باری کەسێتی لە عێراق و کاریگەری و لێکەوتەکانی لە زیاد بونی  توندوتێژی خێزانی.
- چیرۆكی سەركەوتن

- ئامارەكان
- دەرئەنجامی راپرسی
- راسپاردە و پێشنیار












پێشەکی
  بەو پێیەی رێكخراوی هاریكاری یاسایی ژنان بەهاوكاری رێكخراوی NED كە چاودێری جێبەجێکردنی یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی دەکەین بەمەبەستی باشتر جێبەجێکردنی بۆ داهاتوو بە دیاریکردنی کێشەوگرفتەکانی یاساکەو دۆزینەوەی ڕێگەچارە بۆی لە ڕێگەی ئەو سێکتەرانەی کە پەیوەندی بە جێبەجێکردنی یاساکە و هەموو ئەو فەرمانگە و دامەزراوە حکومی و ناحکومییانەی کە کاریگەری ڕاستەوخۆ یا ناڕاستەوخۆی هەیە بە باشترکردنی بارودۆخی ژنان و کچان و خێزان بە تایبەت ئەو لایەنانەی کە هەڵدەستن بە جێبەجێکردنی یاساکە.
بۆ ڕاپۆرتی ئەمساڵ بەپیویستمان زانی تیشک بخەینە سەر ئەنجومەنی باڵای خانمان و گەشەپێدان و هەموو ئەو لایەنانەی وەک رۆڵی لایەنەكان و وەزارەتەكان و فەرمانگە حکومییەکانی دیکەی پەیوەندیدار بە جێبەجێکردنی یاساکە کە سەرەتا باس لە ئەنجومەنی باڵای خانمان و گەشەپێدان دەکەین هەیکەلیەتی لە دەسەڵات و ناوخۆی ئەنجومەن و کارکردنیان لەگەڵ لایەنەکان و پەیوەندیان پێیانەوە و کاریگەریان لەسەر کچان و ژنان و خێزان و چۆنێتی بەدواداچونی کارەکانیان و چالاکی و سەردانی و پەیوەندییەکانییان لەگەڵ هەموو لایەنە پەیوەندیدارەکانی بە باشترجیبەجێکردنی یاسای توندوتیژی خێزانی تاوەکو ئێمەش لە نزیکەوە ئاگاداری کارەکانیان بین و بتوانین پەیوەندییەکان باشتر بکەین لەڕێگەی زانینی دیدگاو بۆچوون و چۆنێتی کاریگەریان لەسەر باشترکردنی بارودۆخی ژنان لە هەرێمی کوردستان لەبەرئەوەی کاردەکات بۆ بەهیزکردنی تواناکانی ژنان و بەستنی پەیوەندی پتەو لەگەڵ هەموو دامەزراوە سیاسی وحکومی و قونسلییە و رێکخراوە نێو دەوڵەتی و لۆکاڵییەکان و وەزارەتەکان و بەڕێوەبەرایەتییە گشتییەکان بەمەش سەرەتا تیشک ئەخەیینە سەر ئەنجومەن و بەڕێوەبەرایەتی توندوتیژی خێزانی و دواتر  زانکۆکان و لایەنەپەیوەندیدارەكانی تر .
هەوەها لەم ڕاپۆرتەدا پلان بوو كە كاربكەین لەسەر چاودێری پەرلەمان و لیژنەی ژنان لەپەرلەمانی كوردستان بەڵام بەهۆی كێشە سیاسیەكان و پێكنەهێنانی پەرلەمان نەتوانرا لەم راپۆرتەدا كاری پێویست بكرێت لەسەر ئەم لایەنە.
بەشێكی تر لە راپۆرتەكە بریتیە لە خستنەرووی ئامارەكانی توندووتیژی خێزانی، سەرەرای رێگرییەكان بۆ بەدەستهێنانی ئامارەكان لەبەرئەوەی بەفەرمانی رەسمی هیچ یەكێك لە بەرێوەبەرایەتی و لایەنەكان ئامادەنین بە خستنەرووی ئامارەكانی توندووتیژی خێزانی، كە ئەمەش رێگریەكەی زۆری لە خستنەرووی ڕاستی و دروستی ئامارەكان درووستكردووە، ئەمەش وایكردووە كە نەتوانین بەشێوەكی ڕێكخراو ئامارەكانی سەرجەم ناوچەكان بە دەست بخەین.
هەروەها توانیومانە لەم راپۆرتەماندا راپرسییەكی سەرتاسەری ئەنجام بدەین لە زوربەی ناوچەكانی هەرێم ،لەسەر یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی و ئەدائی كاروبارەكانی لیژنەو دادگاكانی توندووتیژی خێزانی،تاوەكو بزانین دوای تێپەربوونی چەندین ساڵ بەسەردەرچوونی یاساكە ،هاوڵاتیان تاچەند شارەزاییان لەسەر یاساكە هەیە؟ تاچەند پێویستە بایەخ بەبڵاوكردنەوەی هۆشیاری یاسایی بدرێت؟ قوربانیانی دەستی توندوتیژی خێزانی تاچەند ڕەزامەندن لەكاروبارەكانی دادگاكانی توندووتیژی خێزانی؟ و لیژنەكانی ئاشتەوایی.
لە كۆتایدا،لەدەرئەنجامی ئەو گرفت و رێگرییانەی بۆمان ئاشكرابوو لەكاتی چاودێریكردنی یاساكە لەناوچە جیاوازەكان هەوڵمان داوە چەندین راسپاردەو پێشنیاری گرنگ بخەینەروو بە لایەنە پەیوەندیدارەكان،بەو ئومێدەی بتوانرێت سودی لێوەربگیرێت و كاری لەسەر بكرێت لە پێناو كەمكردنەوە و چارەسەركردنی كێشەو گرفتەكانی بەردەم جێبەجێكردنی یاساكە.  












پەرلەمانی کوردستان
پەرلەمان لە ڕووی فەلسەفەی سیاسییەوە وەک دڵی ڕێکخستنی دەسەڵاتە ، ئەو دامەزراوەیە کە دەسەڵات لە دەستی تاک و خێزان و هێز دەردەهێنێت و دەیکاتە مافی گەل و لە گەلەوە ڕەوایەتی وەردەگرێت و بەناوی گەلەوە یاسا دەردەکات و دەبێتە سەرچاوەی ڕەوایەتی دەسەڵات .
بەڵام بە داخەوە سەرەڕایی تێپەربونی زیاتر لە ساڵ و نیوێک لە هەڵبژاردنی خولی شەشەمی پەرلەمان بەڵام هێشتا سەرۆکایەتی پەرلەمان پیک نەهێنراوەوە پەرلەمان دەستی بەکارەکانی نەکردووە.
پەرلەمانی کوردستان بەرهەمی خەباتی سەدەیەک لە قوربانی و بەرخودانی نەتەوەی کورد لە هەرێمی کوردستان ، کە لە پێناویدا ڕووبەڕووی جینۆساید بووەوە ، ئەگەر سەیری ڕۆژ ژمێری ڕووداوەکانی بکەین ، ڕۆژگارەکانی سەرڕێژن لە بۆنە و کارەساتی لە بیر نەکراون  کە تائێستەش بەردەوامە و بەڵام جیاوازی لە جۆری کارەساتەکاندا هەبووە ، کەبە جۆرێک لە قوڵای بیر و ڕۆح و هزری هەموو تاکێکی کورد دا نیشتوونەتەوە ، بابەتی ئێمە گەڕانەوە نییە بۆ ڕابردوو وە بۆ کۆی گشتی هەموو ئەوانەی باسکرا ، بە قەد ئەوەی بەدوای کاراکردنی پەرلەمانین لەگەڵ ئەوەی چەند مانگیک بەسەر هەڵبژاردنەکاندا هاتووە و هەموو هەوڵی ڕێکخراوەکان بۆ هێنانەدی ئامانجەکانیان بۆ پاراستنی مافی ژنان لە هەموو ڕوویەکەوە ئێمە کۆمەڵێک پرسیارگەلێکمان بۆ ئەندامە خانمەکان بەتایبەتی ئامادەکردبوو کە زۆر چاوەڕوانی هەڵبژاردنەکان بووین بەسەرکەوتوویی تەواوبێت لەبەرئەوەی ساڵانێکە تا ئەمڕۆ پەرلەمان نییە بە کارایی بەڵام لەدوای قسەکردنمان لەگەڵ ئەندام پەرلەمانەکان هیچ وەڵامێکمان دەست نەکەوت تەنانەت ئەندام پەرلەمانە ژنەکانیش خۆیان نازانن چاوەڕێی چیین و داهاتووی پەرلەمان تاکەی بەم جۆرە دەبێت کە ئاماژەیان وابوو گەر وەکو ژنێک و وەکو پیشەی پێشوو قسەتان بۆ بکەین یا ڕای خۆمان لەسەر ئەم باروودۆخە بڵێین کە وەڵامی ئەندام پەرلەمانێک زۆر بە تووڕەیی لەم باروودۆخە بەم جۆرە ووتی ( من چی بتوانم بڵێم وەکو ئەندام پەرلەمان هەر بۆ خۆم شەرم ئەکەم هەرچییەکتان وەڵام بدەمەوە ئەبێ بمبوورن ...... ) ئەمە وەڵامە وەستاندمی لە سۆراغ کردنم بۆ وەرگرتنی وەڵامی ئەندام پەرلەمانەکانی دیکە و بە پێویستم زانی لە ڕاپۆرتمان ئاماژەی پێبدەم کە بەڕاستی ئەرکی ڕێکخراوەکەمان و بەرپرسیارێتی قورستری دەکەوێتەسەر وەک ڕێکخراوێکی ژنان و لەهەمان کات یاسایی کە ئەرکی بەدواداچوونی جێبەجێکردنی یاسای توندوتیژی دژی ژنان و خێزانە کە لەسەروو هەموویان پەرلەمانە کە بوونی هەبێت ، پێویستە هەڵوێستەیەک بکرێت کە لەداهاتوویەکی نزیک کاربکەین بۆ کارا کردنەوەی پەرلەمان و چیتر نابێت پەک بخرێت و لێرەدا پرسیارێک کە زۆر سادە ئەڵێین هەر بە ڕاست پەرلەمانمان بۆ چییە ؟
هیوادارم بەردەوام نەبێت ئەم دۆخە لەبەرئەوەی هەموو ئەو بۆشاییانەی لەکاتی جێبەجێکردنی یاساکە دێتەپێشمان کاریگەری ڕاستەوخۆی نەبوونی پەرلەمانە کە دەسەڵات پەکی دەکەوێت .

پەرلەمانی کوردستان /نوسینگەی سلێمانی
 لەم ڕاپۆرتەماندا بە پێویستمان زانی سەردانی نوسینگەی سلێمانی پەرلەمانی کوردستان بکەین، لەگەڵ چەند ئەندام پەرلەمانێک کۆبوینەوە، کە لە کۆبوونەوەکەماندا باسمان لە گرنگی یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی کردوو وە پێویستی هەموارکردنەوەی ئەم یاسایە کە لە ڕاپۆرتی پێشوو تریشماندا سەردانمانکردبوون وە وێنەی ڕاپۆرتی ساڵی پێشوترمان بۆ بردن بە ئامانجی پێکەوە کارکردن و هەماهەنگی لە نێوانماندا وە ئەوانیش ئامادەییان دەربڕی وە ئاماژەشیان بەوەدا کە یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتێژی خێزانی بەلایانەوە گرنگە وە ئەو یاسایە هەموارێکی باش بکرێت وە ئەبێت ئیشێکی باش لەسەری بکرێت بیگومان بە هاوکاری ئێوە چونکە ئێوە چاوی ئێمەن لەدەرەوە بەیەکەوە بتوانین ئیشێکی باش بکەین وە ئێوە خەڵکی دڵسۆز ئەناسن کە کە لەوەدەچێت هەبێت وە ئێمە نەتوانین هەموو بابەتەکە ببینین و دانیشتن و گفتوگۆی لەسەر بکەین.
ئەندام پەرلەمان خاتوو(هەڵاڵە ئەڵماس) ئاماژەی بەوە کرد کە " تەنها من بڕیارم داوە لە لیژنەی ژنان دابم ئەوانەی ترهیچ کامیان ئیجابەیان نەبووە تا ئیستا ئەوانی من قسەم لەگەڵ کردوون بۆیە ئەمانە لای من بە هەند وەریدەگرم" ، وە هەروەها ئەندام پەرلەمان خاتوو(شلێرغفور) ئامادەی خۆی دەربڕی بۆ کارکردنی  پێکەوەیی و بە گرنگییەوە لەبابەتەکەی ڕوانی  وە وتیشی هیوادارم پەیوەندی بەردەوام هەبێت لە نێوانماندا بۆ گۆڕینەوەی زانیارییەکان و بابەتەکان و کارکردنی پێکەوەیی بۆهەموارکردنەوەی یاسای بەرەنگاربونەوە لە توندوتیژی خێزانی.

 
چاوپێكەوتنی نوێنەری رێكخراو لەگەڵ ئەندامانی پەرلەمانی كوردستان | نووسینگەی سلێمانی


ئەنجومەنی باڵای خانمان و گەشەپێدان
  ئەنجومەنی باڵای خانمان و گەشەپێدان دامەزراوەیەکی حکومی یە لە ساڵی ( ٢٠١١ ) دامەزراوە لەسەر ئاستی هەرێمی کوردستان کە سەرەتا ناوی ئەنجومەنی باڵای کاروباری خانمان بوو وە هەیکەلیەی ئیداری بەجۆرێک بوو کە ئەندامەکانی چالاکوانی ژنان لە پارتە سیاسی یەکان بوون بەڵام لە دوای چەن ساڵێک لە کارکردن هەیکەلیەی ئیداری و ناوی ئەنجومەن پەیڕەوی گۆردرا بەشێوەیەک کە باشتر و کاریگەرتر کارەکانیان ئەنجام بدەن لەبەرژەوەندی و بەهێزکردنی توانای کچان و ژنان زیاتر بەدەستهێنانی مافەکانی کچان و ژنان وبەشداری کردنیان لە ناوەندەکانی بڕیار .
بە بڕیاری ئەنجومەنی وەزیران بە ژمارە ( ١٣٠ )لە (١٢/١/٢٠٢٢) ناوی گۆڕدرا بۆ( ئەنجومەنی باڵای خانمان و گەشەپێدان ) وە پەیڕەوی نوێی ئەنجومەنی باڵای خانمان و گەشەپێدان بە ژمارە (١٤) ی تەموزی ساڵی ٢٠٢٢ و لە وەقائعی کوردستان بڵاوکراوەتەوە ئەنجومەنی خانمان لەئەنجومەنێک پێکدێت کە سەرۆکی حکومەت، سەرۆکی ئەنجومەن و جێگری سەرۆک، جێگری ئەنجومەن و وەزیرەکان هەموو ئەندامی ئەنجومەن و ئەمینداری گشتی هەیە کە لە ئێستادا خاتوو ( دکتۆرە خانزاد احمد ) ئیدارەی ئەنجومەن دەکات.
 لەناو ئەنجومەن چەند بەشێک هەیە هەروەک هەر دامەزراوەیەکی دیکە ( ئیداری و دارایی و پەیوەندییەکان و ڕاگەیاندن و پلاندانان و توێژینەوە و داتاکان ) کە لینکی لەگەڵ زانکۆکان هەیە هەروەها لەگەڵ کۆمەڵگەی مەدەنی و کەرتی تایبەت بۆ هەر کێشەیەک کە هەبێت هەوڵی چارەسەری گونجاوبدرێت بە دانانی پلانی ستراتیژی و پڕۆژە و پڕۆگرام لەگەڵ ئامانجی ئەنجومەن بگونجیت .
ئامانجی ئەنجومەن بریتی یە لەپارێزەر و چاودێریکاری هەموو ئەو سیاسەت و ستراتیژیانەی حکومەتی هەرێمی کوردستانە کە پەیوەندییان بە کاروباری خانمانەوە هەیە لەبوارەکانی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابوری و ئەو بوارانەشی کە پەیوەندییان هەیە بە تواناسازی کچان و ژنان ، ئەویش چەند تەوەرێکی بنەڕەتی لەخۆدەگرێت لەوانە حوکمڕانی باش و ڕەخساندنی هەلی ئابوری بۆ ئافرەتان و جێندەرکوالێتی و زیادکردنی دیدگای رەگەز لەڕووی ئاسایش و ئارامی و خۆڕاگری گۆڕانی کەش و هەوا و بەشداری کردن و سەرکردایەتی کردنی ئافرەتان لەسیاسەت و پۆستەکانی حکومەت و هەروەها بەهێزکردنی ئافرەتان بۆ ڕووبەروبوونەوەی ئەو نەریتانەی کە کاریگەری خراپی لەسەر ئافرەت هەیە لەوانە ( زواج قاصرات و بەشداری ژنان لە ناوەندی بڕیاردان و هەتا دوایی .......)
هەروەها ئەنجومەنی باڵای خانمان و گەشەپێدان پاڵپشتی دەکرێت لەلایەن رێکخراوی نێودەوڵەتی UNFPA و UN Women ، لەبەرئەوەی ئەم ئەنجومەنە لایەنێکی جێبەجێکار نییە بەڵام لەگەڵ هەموو بەشەکانی دەسەڵات لە پەرلەمان و وەزارەتەکان و فەرمانگە و دامەزراوە حکومی و ناحکومی یەکان پەیوەندی هەیە و چاودێری ستراتیژیەت و سیاسەتییان دەکات بەجۆرێک لە بەرژەوەندی کچان و ژنان بێت و پلانی دوور مەودای بۆ بەرەو پێشچوونی کاروباری خانمان لە بوارە جیاجیاکانی پەیوەندیدار بە ماف و تواناسازی هەیە .
گرنگی بوونی دامەزراوەیەکی لەو شێوەیە لەگەڵ ئامانجی ڕێکخراو یەکدەگرێتەوە لەبەرئەوە بە پێویستی دەزانین تیشک بخەینە سەر
کاروچالاکییەکانییان لەماوەی ئەمساڵی کارکردنیان بۆ ساڵی ( ٢٠٢٥ بۆ ٢٠٢٦ ) :
بۆ ئەمەش سەرەتا سەردانی مەیدانیمان کرد بۆ ئەنجومەنی باڵای خانمان و گەشەپێدان لەگەڵ ئەمینداری گشتی ئەنجومەن کۆبوینەوە بۆ ناساندن و ئامانج و دیدگای رێخراوەکەمان و هەروەها بۆ داهاتوو هەوڵ ئەدەین پەیوەندیمان پتەوتربکەین بۆ هێنانەدی ئامانجی رێکخراو و لەنزیکەوە ئاگاداری کار وچالاکی یەکانیان بین و لەراپۆرتی ئەمساڵ تیشک ئەخەینە سەر ئەنجومەن و کاریگەری لەسەر باشترکردنی بارودۆخی ژنان و بەهێزکردنی تواناکانیان و بەمەش کاریگەری ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی لەسەر باشترجێبەجێکردنی یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی لە پایتەخت و لە هەرێمی کوردستان بە گشتی، لەدوای چاوپێکەوتنمان لەگەڵ ئەندام و ڕاوێژکاری ئەمینداری گشتی پێشووی ئەنجومەن و بەرپرسی بەشی توێژینەوە لە ئێستادا و بەم شێوەیە ڕاپۆرتی نوێ لەسەر ئەنجومەن بەم شێوەیە دەخەمەڕوو سەبارەت بە کار وچالاکی یەکانیان و پەیوەندییەکانیان بەلایەنە پەیوەندی دارەکان: .
1- ئەنجومەن بەردەوام سەردانی و کۆبونەوە و دانیشتن لەگەڵ لایەنە پەیوەندیدارەکانی حکومەت و زانکۆ و ڕیکخراوی نێودەوڵەتی و ناوخۆیی لەسەر ئاستی عێراق و هەرێمی کوردستان و بەتایبەت لەگەڵ رێکخراوی نێودەوڵەتی UNFPA و UN Women و لەگەڵ وەزارەتی کاروکاروباری کۆمەڵایەتی و یەکێتی زانایان و بەڕێوەبەرایەتی گشتی و توندوتیژی خێزانی وەزارەتەکان و هەروەها لەسەر ئاستی فیدراڵ پەیوەندییان هەیە کە ئەنجومەنی خانمانیان هەیە بۆ بەدیهێنانی ئامانجەکانیان بەردەوام لە هەوڵدابوون و پلانی دوور مەودا دادەڕێژن ، لە کۆتا کاریان بۆ پاراستنی کاندیدەکانی ژنان لە هەرێمی کوردستان کە له‌ دیدارێكدا پرسی هەڵبژاردنەکانی داهاتووی پەرلەمانی کوردستان له‌ 20ی تشرینی یه‌كه‌می داهاتوو، هه‌روه‌ها چۆنیەتی پشتگیریکردنی خانمانی کوردستان وەک دەنگدەرو کاندید لە هەڵبژاردنەکانی داهاتووی پەرلەمانی کوردستان، خرانه‌ به‌رباس ، بۆ ئەمەش  کۆبوونەوەیەکی بەرهەمدار لە نێوان ئەمینداری گشتی ئەنجومەنی باڵای خانمان و گەشەپێدان و  شاندی ئاژانسی یۆنامی تایبەت بە پرسی هەڵبژاردنەکان لە هەرێمی کوردستان و پاراستنی خانمانی کاندید لە هەر جۆرە پێشێلکارییەک  کرا و شاندی یۆنامی پشتگیریی تەواوی خۆیان بۆ پێکهێنانی بۆردی باڵای پاراستنی خانمانی کاندید بۆ هەڵبژاردنەکانی داهاتووی پەرلەمانی کوردستان دووپاتکردەوە ، بۆ ئەو مەبەستە ئەنجومەنی باڵای خانمان و گەشەپێدان لەپێش هەڵبژاردنەکان بۆردێکیان دامەزراند بە ناوی بۆردی پاڵپشتی خانمانی كاندید بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كانی په‌رله‌مانی كوردستان و كاری به‌رده‌وام بۆ پاڵپشتی خانمانی كاندید ، کە هەڵدەستێت بە پێدانی هۆشیاری و رێنمایی پێویست بە خانمانی کاندید دەدات و لە نزیکەوە چاودێری هەر پێشێلکارییەک لە دژی کاندیدە ئافرەتەکان دەکات کە ئەمەش زۆر کاریگەری هەبوو لەسەر ئەوەی تا ڕادەیەکی زۆر ژنان و کچانی کۆمەڵگاکەمان بێ ترس و دڵەراوکێ بەشدارییەکی زۆر و بەرچاویان هەبوو بەبێ هیچ پێشلکارییەک بەرامبەریان نەکراوە بەمەش هێز و توانایەکی زۆر زیاتریان بۆ دروست بووە بۆ بەشدارییان لە هەڵبژاردەنەکان و ئەنجامەکەی هاتەدی کە خانمانێکی زۆر دەرچوون بە دەنگی خۆیان بۆ پەرلەمان .
ئه‌م بۆرده‌ به‌ سه‌رپه‌رشتی به‌ڕێز وه‌زیری ناوخۆ به‌ به‌شداری ئه‌نجومه‌نی باڵای خانمان و گەشەپێدان ، سه‌رۆكایه‌تی داواكاری گشتی ، ده‌زگای ئاسایشی هه‌رێم ، به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی گشتی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی توندوتیژی له‌ دژی ئافره‌ت و خێزان پێکهاتبوو کە بۆ پاراستنی خانمانی كاندید وهۆشیاركردنه‌وه‌یان له‌ سه‌رجه‌م ئه‌و بوارانه‌ی په‌یوه‌ندییان به‌ پرسی هه‌ڵبژاردنه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌ ، کە له‌میانی  کار و چالاكییەکانیاندا دوو وۆرکشۆپ له‌ پارێزگاكانی سلێمانی  و دهۆك به‌ڕێوه‌چوو ، بۆ پشتیوانی هەڵبژاردنی خانمانی كاندید له‌ هەڵبژاردنی پەرلەمان کە بڕیارە لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ بەڕێوەبچێت ، هەروەها ژووری عەمەلیاتیان پێک هێنابوو کە هێڵی گەرمیان بۆدانابوو لەهەر ڕووبەڕوبوونەوەیەکی هەڕەشە وپێشێلکارییەک ئەم کارە بەردەوام تا ساڵی ٢٠٢٥ بەردەوامە و له‌ درێژه‌ی چالاكییه‌كانی بۆردی پاڵپشتی خانمانی كاندید بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كانی په‌رله‌مانی كوردستان، ئه‌نجومه‌نی باڵای خانمان و گه‌شه‌پێدان، كۆمیسیۆنی باڵای سه‌ربه‌خۆی هه‌ڵبژاردنه‌كان، به‌ پاڵپشتی ئاژانسی ( (UN-Womenزنجیره‌ وۆركشۆپێكی تایبه‌ت به‌ هۆشیاری و رێنمایی بۆ خانمانی كاندید له‌ هه‌رێمی كوردستان به‌ڕێوه‌ده‌چێت ، هه‌نگاوی داهاتووش بریتی ده‌بێت له‌ چاودێری و تۆماركردنی گشت ئه‌و پێشێلكارییانه‌ی رووبه‌ڕووی خانمانی كاندید ده‌بنه‌وه‌ ، هەرچەندە لە ئێستادا پاڵپشتی وهاوکاری ڕێکخراوەکان ڕاگیراوە بەڵام ئەکرێت بتوانین بیگۆڕین بۆ بەردەوام بوونیکاروچالاکییەکانمان لە داهاتوودا.
2- چەندین کۆبوونەوەی ڕاوێژکاری ئەنجام دەدەن بەپاڵپشتی وهاوکاری رێکخراوی نێودەوڵەتی UNFPA کە هەریەک لە وەزارەتی کاروکاروباری کۆمەڵایەتی و تەندروستی و لەگەڵ وەزارەتە پەیوەندیدارەکان و یەکێتی زانایان و هەروەها ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی سەبارەت بە هاوسەرگیری پێشوەختە و هۆکارەکانی زیادبوونی رێژەى جیابوونەوەو تەڵاق و ڕۆلی هۆشیاری هاوسەرگیریی کە تیایدا پیشنیار و ڕاسپاردەکان کۆکرانەوە بە مەبەستی لێکۆڵینەوە لەم دیاردەیەو هەوڵدان بۆ چارەسەرکردنی ، لە هەولێر بەڕێوەچوو.
3-   ئەم دامەزراوە هەرچەندە جیهەتێکی تەنفیزی نییە بەڵام پەیوەندی لەگەڵ هەموو وەزارەت و لایەنەکان هەیە و بەردەوام بەدواداچوون دەکات هاوکار وکاریگەری هەیە لەسەر هەموو ئەو دامەزراوانە هەیە کە لایەنی جێبەجێکارن و بەم شێوە توانیویەتی لەپلانی داهاتووی هەموو ئەو لایەنانە بەشداربێت کە کاریگەری راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆیان هەیە بە کچان و ژنانەوە لە هەموو بوارەکاندا بە جۆرێک کە لەهەموو ئەو دامەزراوانەی پەیوەندیدارن بە بارودۆخی ژنان و باشترکردنیان ئەمەش لەگەڵ ئامانجی ڕێکخراوەکەمان یەکدەگرێتەوە لەبەرئەوش گرنگە کە لە نزیکەوە ئاگاداری پلان و چالاکییان بین و بەردەوام هاوکاربین بۆ باشترکردنی رەوشی کچان و ژنان و خێزانەکان .
4- ئەنجومەنی باڵای خانمان و گەشەپێدان بەردەوام لە نوێگەریدایە بەرەو باشتر هەرلەسەرەتای دامەزراندنی تاوەکو ئەمڕۆ و بەردەوامە بۆ داهاتوو پلانی تۆکمەو باشتری هەیە کەبۆردێکیان هەیە کە وەکو لیژنەیەک کار دەکەن بۆ پاریزگاری کچان و ژنان لەسەر ئاستی هەرێم کە بازنەیەکی گرێدراو لە وەزارەتی کاروباری کۆمەڵایەتی لایەنەکانی کار بۆ پاراستنی ژنان دەکەن کە بەرێوەبەرایەتی توندوتیژی خێزانی و شەڵتەر و گرتوخانەکان و زیندانیانی ژنان و مناڵان کە ئەمەش وادەکات زیاتر لە کێشەکانی کچان و ژنان و خێزان ووردبێتەوە و چارەسەری گونجاو دابنێن بە هاوکاری ئەو لایەنانە و لە هەموو هەنگاویکی کار لەگەڵ ریکخراوە لۆکاڵی و نێودەوڵەتییەکان دەکات کە لەم کاتە لە هەوڵی ئەوەن داشبۆردێک دابنێن لە زانکۆ کان و ڕەنگدانەوەی هەبێت بۆ کۆمەڵگە کە چاپتەری نیشتمانی خانمانی عێراق و هەرێمی كوردستان لە زانستدا كە سەر بە یونیسكۆیە ، بۆ یەكەمجار لە مێژووی عێراق و هەرێمی کوردستان ، بەو هۆیەوە لە زانكۆی راپەڕین لە ڕانیە کرایەوە مەبەست لێی ئەو خانمانەى لە بوارە زانستییەكاندا كاردەكەن لە دامەزراوە زانستییەكاندا لەعێراق و هەرێمی كوردستان دەتوانن ببن بە ئەندام لەم چاپتەرەدا ، بەشداری چالاكییە زانستییەكان بكەن ، ئەمەش پێشکەوتنێکی نوێی دیکەیە بۆ بەرەوپێشچوونی رەوشی  ژنان لە بواری زانستی و پەروەردەییدا .
خاڵی بەهێزییان پشتگیری کردن و هاوکاری ڕێکخراو و لایەنە پەیوەندیدارەکانی ناو دەسەڵاتن بەڵام خاڵی لاوازی ئەوەیە کە لە ئێستادا پەرلەمان کارا نەکراوە لەگەڵ ئەوەی ماوەیەکی زۆر بەسەر هەڵبژاردنەکان دا تێپەڕیوە کە پرۆسەکەش سەرکەوتوو بووە ئەمەش وا دەکات زۆربەی ئەو هەوڵانەی ئەنجومەن بۆ بەجێگەیاندنی ئامانجەکانی پەک بخرێت و بوەستێت و هەروەها رێکخراوە نێودەوڵەتییەکان هاوکاریان ڕاگرتووە کە کاریگەری راستەوخۆی لەسەر هەموو ئەو چالاکیانەی ئەنجومەن دەکات بەمەش کاریگەری ناراستەوخۆی هەیە بۆسەر ڕێکخراوە ناوخۆییەکان لەبەرئەوەی هەر چالاکییەک و پلانێکی داهاتووی بە پرس و ڕاوێژی ڕێکخراوەکانی کار دەکەن بۆ ژنان بووە .


کێشە خێزانیەکان و دابین کردنی پارێزەر لە ڕێکارەکانی لێکۆڵینەوە

پارێزگای سلێمانی

لەم ڕاپۆرتەماندا بە پێویستمان زانی تیشک بخەینە سەر بابەتێکی زۆر گرنگ و یاسایی کە ئەویش دابینکردنی پارێزەرە بۆ کێشە خێزانیەکان کە بە پێی یاسا ئەگەر تۆمەتبار خۆی پارێزەری نەبوو ئەوا دادگا پارێزەری بۆ دادەنێت لەسەر ئەرکی حکومەت کە ئەمەش مافێکی یاسایی تۆمەتبارە کە پارێزەری هەبێت و دیفاعی لێ بکات بۆ ئەم مەبەستە سەردانی سەندیکای پارێزەرانی کوردستان - لقی سلێمانیمان کرد و دانیشتنێکمان لەگەڵ سەرۆکی لقی سلێمانی سەندیکای پارێزەران ئەنجامدا و بەم شێوەیە وەڵامی پرسیارەکانی داینەوە: 
پرسیار/ وەک ئەوەی کە زانیاریمان هەبێت لیستێکتان هەیە کە ناوی پارێزەرانی منتدب (دانراو)ە شێوازی ئەو لیستە چۆنە و چۆن هەماهەنگی دەکەن لەگەڵ دادگاکان کە پارێزەری منتدب بۆ کەیسەکەتان دابنرێت وە بە تایبەتی کەیسە خێزانییەکان ؟ 

وەڵام: ڕێژەیەکی زۆر پارێزەرمان هەیە و بۆ سەرجەم کەیسەکانی دادگاکان وە بە تایبەتی کەیسی کەتنەکان و کەیسە خێزانییەکانیش لەبەر ئەوەی ژمارەیەکی زۆر زۆر پارێزەر داوای ئەکات وە لیستمان ڕێکخستووە ئیتر لیستمان بە وەجبە بۆ ناردوون وە دوای ئەوە لیستی ملحەقیان بۆ دەنێرین بەم شێوەیە ئەم عمەلیە بەردەوامە وە ساڵانە پارێزەری تازەدێت و هیوایەکیان بەو ئینتیدابانەیە وە ئەم لیستانە هەمووی نێردراون بۆ دادگای کەتنەکان، بەڵام دادگای لێکۆڵینەوە مەگەر خۆیان داوامان لێبکەن بنێرین ئەوکاتە پارێزەر دابین دەکەین بۆیان وە تا ئێستا ئەو حاڵەتانە تەگبیقاتی کەمە. 

پرسیار/ ئایا ڕووی داوە دادگای لێکۆڵینەوەی توندوتیژی خێزانی داوای پارێزەرتان لێ بکەن بۆ کەیسە خێزانیەکان ؟ 

وەڵام: زۆر کەمە وەلەوە ئەچێت بڵێم دەگمەنە ئەوەی کە من ئاگادار بم وە لەوە ئەچێ هەر نەبووبێت، وە زۆر بە ڕاشکاوی ئەیڵێم کە لێیان ئەپرسن پارێزەرت ئەوێت یان نا ؟ 
وە کەسەکە کە ئەڵێت نامەوێت ئیتر ئیشەکە ئەڕوات و تێپەڕئەبێت چونکە بەڕاستی ئەوان بەس پرسیارەکە دەکەن خۆی پێویستە ئەوانیش داوای پارێزەر بکەن بۆیان و ڕونی بکەنەوە وە ئێمە وا ڕێککەوتووین کە لیستی پارێزەرانیان بۆ دەنێرین وە وەکو باسم کرد پێویستە بۆیان ڕوون بکرێتەوە کە ئەگەر ناتوانی پارێزەر بگری بە پارە ئەوا حکومەت پارێزەرت بۆ دابین دەکات لەسەر داهاتی خۆی وە ئەگەر بکرێت گشتاندن بکرێت بۆ هەموو سنوری دادگای تێهەڵچوونەوەی ناوچەی سلێمانی لە هەموو لێکۆڵینەوەکان هەم پارێزەر سوودمەند دەبێت وە هەم لێکۆڵینەوەش سوودمەند دەبێت.

پرسیار/ سەبارەت بەو ماندووبومی پارێزەرایەتییە کە پارێزەری دانراو (منتدب) وەری دەگرێت زۆربەی پارێزەران ئەو گلەییە دەکەن کە کرێی ماندووبونیان لە کاتی خۆی پێنادەن یاخود چەندین ساڵ تێپەڕئەبێت ئینجا مافی ماندووبوونیان پێ ئەدرێت ؟
 
وەڵام: ئەوەی ڕاستی بێت ئەم بابەتە لەلای ئێمە زۆرجار ئەگەر بە پەیوەندی تایبەتیش  بێت هەوڵمانداوە کە مافی خۆیان وەربگرن، ڕاستە کە دوا دەکەوێت بەڵام نافەوتێت وە ئەو دواکەوتنە پەیوەندی بە داهات و دارایی حکومەتەوە هەیە وە ئێمەش وەکو سەندیکای پارێزەران بەراستی ئەوەی پێمان کراوە لەگەڵ وەزارەتی دارایی و ئەنجومەنی دادوەری و دادگای سلێمانی فشارمان کردوە وە ئێستا لەو باوەڕەدام کە زۆر خراپ نەبێت بەڵام هەر دوائەکەوێت چونکە ئەوە شتێکی عامە و موچە دوائەکەوێت کە موچە مافێکی شەرعی فەرمانبەرە وە ئەمانیش مافێکی مەشروعی خۆیانە.


پرسیار/ لە ئێستا هیچ  فیلتەریک هەیە کەدەرچوانی  یاسای پیادا تێپەڕێن بۆ ئەوەی لە لایەن سەندیکای پارێزەرانەوە  ناسنامەی پارێزەرایەتیان بدرێت؟


وەڵام:
 لەلای ئێمە  ئەوەی لە ئیستادا  ئەوەیە کە دوو کاتژمێر یاسای  پارێزەرایەتی و چۆنیەتی  هەڵسوکەوتیان پێدەڵێین، خۆی بە پێی  یاساکە بڕیار بوو  پەیمانگایەکیان  بۆ بکەینەوە  کە بۆ نموونە (٢٠٠٠)کەس تاقیکردنەوە دەکەن لەو ژمارەیە (٤٠٠)کەسیان دەردەچێت و دەچنە پەیمانگاکە (معهد) بۆ نموونە ساڵێک یان شەش مانگ دەخوێنێت و کە لەوێ دەرچوو  ئەوکاتە دەبێت  بە پارێزەر  کەئەمەش  فیلتەرکی زۆر زۆر باشە بەڵام  ئەمەش دەبێت بەستراوی سەندیکای بغداد  بێت چونکە دەبێت لەوێ  ئینتما بکات وە  ئەگەر  بییەوێت لە هەرێم بێت دەبێت کارتی ڕێپێدانی سەندیکای پارێزەرانی هەرێمی کوردستان دەربکات کە بەڵگە و تاوانی دەوێت کە  نوسراو دەکەین  بۆ ئەوێ وە فەرمانبەری حکومی نەبێت ئینجا ڕیگە پێدانی دەدەینێ کە پارێزەری بکات چونکە زیاتر لە (٢٣)کۆلێژی یاسامان  هەیە وە ماددەی (١١)لە یاسای پارێزەرایەتی ئاماژەی کرووە  بەوەی کە پەیمانگایەک یان ناوەندێک لەسەر بنەمای زانستی یان پیشەیدابمەزرێت بۆ ئامادەکردن و ڕاهێنانی ئەوانەی کە دەیانەوێت ببن بە پارێزەر لەبەرئەوەی لە ئێستادا ژمارەی پارێزەران گەیشتۆتە (٢٢١٥٠) پارێزەر. وەسەبارەت بە هەڵسوکەوت وجل وبەرگی پرێزەر لەو دەورەیەدا باسیان بۆ دەکەین لەسەر هەڵسوکەوتی ڕۆژانە و شێوازی جلو بەرگ وە رێک پۆشی و یەک پۆشی پارێزەران کە کارمان لەسەر ئەوە کردووە  کە چەند ڕەنگیکی دیاریکراوبێت.








چاوپێكەوتنی پارێزەری رێكخراو لەگەڵ لەگەڵ سەرۆکی لقی سلێمانی سەندیکای پارێزەران
پارێزگای دهۆك
سەبارەت بەم بابەتە بەرێز (عقید نیهاد) ئەفسەری یاسایی لە بەڕێوەبەرایەتی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی لە دهۆک ڕوونیکردەوە کە سیستەمەکە ڕێگە دەدات بە دادگا بۆ انتدابی پارێزەر، یان لەسەر داوای قوربانی ئەگەر توانای دارایی نەبێت. بەڵام جێبەجێکردنی پراکتیکی کێشە زۆرجار لە قۆناغی لێکۆڵینەوە دەردەکەوێت، کە گرنگترین قۆناغە چونکە لەوەدا بەڵگەکان کۆدەکرێنەوە و وتەکان سەلماندراوە. زۆر قوربانی داوای پارێزەر دەکەن بەهۆی کەمدەرامەتی و نەبوونی توانای گرتنی پارێزەری تایبەتی. لە پێشتر، ڕێکخراوە مرۆڤایەتییەکان هاوکاری دەکردن بە دابینکردنی پارێزەر و دۆزینەوەی چارەی گونجاو بۆ قوربانی. بەڵام بە کەمبوونەوەی ئەو ڕێکخراوانە، پاڵپشتیەكان بەشێوەیەكی بەرچاو كەمیان كرد. لە هەندێک حالەتدا پەیوەندی دەکرێت بە پارێزەرانی خۆبەخش کە بە شێوەیەکی خۆبەخشانە کاردەکەن، بەڵام یارمەتیدانیان بە پێی کات و دۆخی کەسییانە، نەک بە شێوەی سیستەمێکی فەرمی بەردەوام.

تەنانەت ئەگەر کاتێک پارێزەر نەبێت، نووسینەگەکانی دژ بە توندوتیژی خێزان بەشێکی یاسایییان هەیە کە ڕێنمایی یاسایی دەدەن و پرۆسەکان ڕوون دەکەنەوە، بەڵام ئەو ڕێنماییانە ناتوانن جێگای متمانەی یاسایی تەواو بگرنەوە. لە کەیسەکان کە زور گەورە نین، لەوانەیە کەیسەکە بە هەوڵی ئاشتی دەستپێبکات، بەو شێوەیە کە هەردوو لا کۆبکرێنەوە و کێشەکە باس بکرێت. ئەگەرهەردوو لایەنی کەیسەکە بگەنە ڕێکەوتن، کەیسەکە کۆتایی دەهێنرێت. بەڵام ئەگەر سەرکەوتوو نەبێت، یان ئەگەر تاوانەکە گەورە بێت وەک زۆرکاری یان تەحرش، بە خێرای بۆ لێکۆڵینەوە ئیحالە دەکرێت و هیچ شوێنی بۆ ڕێکەوتوون نەماوە. لە هەندێک حالەتدا،  ئەو کەیسانەی بواری ڕێکەوتن و ئاشتەوای تیایە ، بەڵام هەندێک جار قوربانی ڕێکەوتن ڕەت دەکاتەوە و داوای شکات دەکات، لەو حالەتەدا دادگا رێز لە قوربانیدەگرێت و کەیسەکە بۆ دادگا ڕەوانە دەکرێت.
















چاوپێكەوتنی نوێنەری رێكخراو لەگەڵ عەقید نیهاد، ئەفسەری یاسایی لە بەڕێوەبەرایەتی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی لە دهۆک


هەر سەبارەت بەم بابەتە   لێکۆڵەر، خالد لە دادگای بەرایی ئاكرێ ڕوونیکردەوە کە ئەو بابەتە پەیوەندیدارە بە تەمەن. ئەگەر تاوانبار لە کەیسەی توندوتیژی خێزان کەمتر لە ١٨ ساڵ بێت، دادوەر بە شێوەیەکی راستەخۆ پارێزەرێکی بۆ دابین دەکات،بە ئامادەبوونی سەرپەرشتیارەکەی ( وەلی ئەمر) چونکە خوار ١٨ ساڵ (ناکام) و یاسا ئامانجی پاراستنی مافەکانیانە. بەڵام ئەگەر تاوانبار تەمەنی ١٨ ساڵ و گەورەتر بێت، ئەوە بە خواستی خۆیەتی  ئەگەر داوای پارێزەر بکات و ئەگەر دۆخی دارای لاواز بێت و نەیتوانی پارێزەرێکی هەبێت، دادگا پارێزەرێکی بۆی دابین دەکات، بە تایبەتی لە قۆناغی ئیحالەکردن بۆ دادگای جنح یان جینایات( دادگای تایبەتمەند). بەڵام ئەگەر داوای نەکات، بە زۆرکاری پارێزەری بۆ دانانرێت.
لێکولەر روونی کردەوە کە لە قەزای ئاکرێ تەنها دادگای لێکۆڵینەوە هەیە کە بەردەوامی هەموو جۆرە کەیسەکان بەڕێوە دەبات، لەوانەش کەیسەکانی توندوتیژی خێزانی، دادگای جینایات لە ناوچەکە نییە، تەنها دادگای جنح و دادگای لێکۆڵینەوە هەیە. ئەو کەیسەیەی بە جینایات دەسەلمێنرێت، ڕەوانە دەکریت بۆ دادگای جینایاتی دهۆک. ئەم وردەکارییەی گرنگە بۆ تێگەیشتن لە رێرەوی یاسایییەکە، چونکە هەندێک کەیسی توندوتیژی خێزانی لە ئاکرێ دەستپێدەکات بەڵام بەردەوامی لە دهوک بەردەوام دەبێت.
لە بابەتی پرۆسەی یاسایی، لێکۆڵەر دوپاتی کردەوە کە هەر تاوانێک ڕێڕەوی یاسایییەکی تایبەتی خۆی هەیە بە پێی سیفەی یاسایی. بۆ نموونە، تهدید تاوانێکی جیاوازە لە لێدان، وە لێدان جیاوازە لە سووتان. هەر سیفەتێکی تاوان وادەکات بەڵگەی   تایبەتی خۆی هەیە ئەم جیاوازییە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ کاریگەرییە لەسەر دادگای پەیوەندیدار، ئاستی مەترسی تاوان، و جۆری سزادان هەیە.
سەبارەت بە قوربانی، لێکۆڵەر دڵنیای کردەوە کە نەبوونی پارێزەر بە مانای لەدەستدانی مافەکانی نییە. هەتا ئەگەر پارێزەری نەبێت، لێکۆڵەرەکان هەوڵ دەدەن بۆ ڕێنمایی یاسایی بە شێوەیەک کە سودی بۆ  قوربانییەکە هەبێت. نموونە وەک، ئەگەر قوربانییەک بە توندوتیژی جەستەیی سکاڵا تۆمار بکات، لێکۆڵینەوە تەنها بە تۆمارکردنی وتەی نییە، بەڵکو داوا دەکرێت راپۆرتی پزیشکی بێنێت بۆ سەلماندنی ئەو تووندودژییەی بەرامبەری کراوە، یان نووسراوی فەرمی بۆی دەکرێت بۆ گەڕانەوە بۆ لای پزیشکی تایبەتی بۆ وەرگرتنی راپۆرت. ئەم راپۆرتە بەڵگەیەکی سەرەکییە لە کەیسەکە و بەکاردەهێنرێت بۆ سەلماندنی ڕووداوەکە و جۆری و ئاستی توندوتیژییەکە. بە مانایەکی تر، قوربانی ڕێنمایی دەکرێت بۆ هەموو هەنگاوە یاساییە پێویستەکان هەتا ئەگەر پارێزەری نەبێت.
 هەروەها لێکۆڵەرەکە باسی لە بابەتی ئیداع و پاراستن کرد. ئەگەر قوربانییەک هەڕەشەی کوشتنی لێ بکرێت  و پەنای برد بۆ نووسینگەکانی دژ بە توندوتیژی خێزانی لە ناوچەی ئاکرێ، و سکاڵەکەی لە  کاتی دەوامی فەرمی نەبێت، نووسینگەکە بە تەلەفوون پەیوەندی دەکات بە لێکۆلەر. لەو کاتەدا بڕیارێکی کاتی بە تەلەفۆن دەدرێت، و بە خێرای پەیوەندی دەکرێت بە دادوەری لێکۆڵینەوە و وردەکارییەکانی حالەتەکە و ئاستی مەترسییەکە ڕوون دەکرێتەوە. بە پێی ئەو مەترسی و حاڵەتە، دادوەر بڕیاری پاراستنی قوربانیەکە لە شوێنەکانی پاراستنی ژنان دەدات. پاراستنەکە دەکرێت بۆ هەفتەیەک یان پازدە ڕۆژ یان زیاتر، بە پێی بەردەوامی مەترسییەکە، و بەردەوام دەبێت هەتا دادوەر بزانێت کە مەترسییەکە کۆتایی هاتووە.
لە هەمان کاتدا، ئەو کەسانەی مەترسییان دروست کردووە، وەک باوک یان برا یان هەر ئەندامێکی خێزان، بەڵێن نامەیان پێ پڕ دەکرێتەوە. ئەم بەڵێن نامەیە تەنها شتێکی ڕەمزی نییە ، بەڵکو بەڵگەیەکی یاسایییە کە ئەگەر پێشیلکرا، سزادەدرێن. دوای دابینکردنی پاراستنی سەرەتایی، وتەی قوربانی بە شێوەی فەرمی وەردەگیرێت، و بە ڕوونی پرسیاری لێدەکرێت کە ئایا داوای شکایت هەیە یان نا  ئەگەر داوای شکایەت هەبێت، کەیسەکە بە شێوەی فەرمی تۆمار دەکرێت و پرۆسەی یاسایی پێویست دەستپێدەکات.
 لێکولەرەکە نموونەیەکی باس کرد لەسەر کەیسی کچێک کە لە ماڵەوە هەڵهاتووە بەهۆی ئەوەی باوکی ویستوێتی بە زۆر بە شوی بدات، بەڵام ئەو نایەوێ شوو بکات، لەو حالەتەدا، دوای وەرگرتنی وتەی قوربانی، ئەگەر بڕیار بدات سکاڵا پێشکەش بکات، سکاڵایەک دژ بە باوکی بە تۆمەتەی بە زۆربە شودانی  تۆمار دەکرێت، و دادوەر بڕیاری دەستگیرکردنی دەدات بە پێی مادەی حەوتی یاسای دژ بە توندوتیژی خێزانی، کە ئەو کردارە بە تاوان دادەنرێت. لێرەوە دەردەکەوێت کە ئەرکی دەسەڵاتەکان تەنها بە سوڵحی کۆمەڵایەتی کۆتای نایەت، و بەڵکە یاسا سزای دەدات.
لە خاڵە گرنگەکاندا، لێکولەرەکە دڵنیا بۆوە کە لە قەزای ئاکرێ هیچ کەیسێکی پێشیلکردنی بەڵێن نامە نەهاتووە کە بەهۆیەوە قوربانی دوبارە رووبەروی توندوتیژی ببێتەوە دوای وەرگرتنی بەڵێن نامە.  کە کاتێک بەڵێن نامەکە  لە چوارچێوەی یاسایی بە شێوەیەکی جدی و لە ژێر چاودێری دادوەر وەردەگیرێت، کاریگەرییەکی تەواوەتی خۆی هەیە.

لە کۆتاییدا، دەردەکەوێت کە جێبەجێکردنی یاسا لە ئاکرێ پەیوەندیدارە بە هەماهنگی لە نێوان نووسینگەی دژ بە توندوتیژی خێزانی، لێکۆلەر، و دادوەری لێکۆڵینەوە، بە تایبەتی لە حالەتە مەترسییەکان. هەروەها، سیستەمەکە و دادگا و ئامرازە کان، هەوڵ دەدات بۆ دابینکردنی چمانەت بۆ هەردوو لا، تاوانبار و قوربانی، یان بە شێوەی دابینکردنی پارێزەر(انتداب) کاتێک بۆیان دابین دەکرێت یان بە ڕێنمایی قوربانی بۆ بەڵگەی پێویست، یان بە دابین کردنی مافی پاراستن بۆ ماوەیەکی کاتی.

















پارێزگای هەڵەبجە
کەیسە خێزانیەکان خاوەن سروشتێکی هەستیار و بایەخ دارن و دەبێت بە وریای و لێزانیەوە لەلایەن کەسی شارەزاوە مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت و هەر لەبەر ئەو مەبەستەش یاسادانەری هەرێمی کوردستان یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژیخیزانی ساڵی ٢٠١١ دەرکرد و چەند جیاکاریەکی گرنگی بەخشی بە کەیسکان، لایەنەکانی نێو ئەم کەیسانە خێزانن و زۆربەی جارەکان قوربانیەکان ئافرەتن و زۆرینەی جارەکانش توانای بەدواداچوونی کەیسەکانین نیە بە خۆیان یان زانیاری یاسایان نیە، لەبەر ئەم بابەتە سەردانی بەڕێز ( بورهان احمد) بەڕێوبەری بەڕێوبەرایەتی توندوتیژی دژی ئافرەتان و خێزان لە هەڵەبجەمان کرد:
بەڕێزایان ئاماژەیان بەوە کرد کە بە داخەوە تا ئێستا لە هەڵەبجەدا بایەخێکی ئەوتۆ بە کەیسەکانی توندوتیژی خێزانی نەدراوە بەو پێیەی تا ئێستا دادگای تایبەتمەند لە شارەکەدا نیە و بەو شێوەی کە لە یاساکەدا هاتووە و تا ئێستا نوسینگەکانی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ئافرەتان و خێزان لە هەڵەبجەدا نەکراوەتەوە بەهۆی نەبوونی کارمەندی پێویست و بنکەکانی پۆلیس کەیسەکان دەبینن بەڵام خۆمان هەمیشە بەدواداچوون و چاودێری کەیسەکان دەکەین بەڵام بێ گومان نابێت بەوەی خۆمان کەیسەکان ببینین لەبەر ئەوەی کەیسە خێزانیەکان تێکەڵ دەبن لەگەڵ کەیسەکانی دیکەدا و ئەمەش دەمانخانە بەر کێشەیەکی تر ئەویش کەیسەکان سیفەتی نهێنی بوون لەدەست دەدەن بەو پێیەی هەڵەبجە شارێکی کۆمەڵایەتیە و کەسەکان بە زۆری یەکتر دەناسن، سەبارەت بە دابینکردنی پارێزەر بۆ کەیسەکان بە دیاریکراوی بۆ قوربانیەکان ئاماژەیان بەوەکرد کە قوربانیە دێتە نێو بەڕێوبەرایەتیەکەمان دەیەوێت سکاڵا بکات ئێمە گوێ لە کێشەکەی دەگرین و سکاڵاکەی دەنێرین بۆ بنکەی پۆلیسەکەی کەوا تایبەت مەندە و ئێمە چەند ڕێکخراوێکی یاسایمان هەیە کە خۆبەخشانە پارێزەرایەتی بۆ قوربانیەکان دەکەن و زۆر جار لامان ئامادەن یان خۆمان ئاگاداریان دەکەینەوە گەر قوربانیەکە پارێزەری بوێت بەو پێیەی قوربانیەکان زۆرینەی جارەکان توانای بەدواداچوونی کەیسەکانییان نیە پارێزەرانی ئەم ڕێکخراوانە کەیسەکانین بۆ دەبینن و تا ئێستاش ژمارەیەکی زۆر کەیس بەو شێوە پارێزەری دەست کەوتووە کە ئەمەش خزمەت بە قوربانیەکە دەکات و مافی بەو شێوە زیاتر پارێزراو دەبێت و کەیسەکان بە ئاشتەوایی تەواو بن یاخود بە دەرچوونی بڕیار پارێزەر کان تا کۆتایی لەگەڵ قوربانیەکەدان بێ بەرامبەر.
 سەبارەت بە  بەوەی تۆمەتبار پارێزەری هەبێت سەردانی بەڕێز حاکم ( سۆزان حمەشەریف عبداللە ) کە بەڕێزیان دادوەری دادگای لێکۆڵینەوەی هەڵەبجەن کە کەیسەکانی توندوتیژی دەبینن بەڕێزیان ئاماژەیان بەوەدا نەک تەنها بۆ کەیسەکانی توندوتیژی بۆ سەرجەم کەیسەکانی دیکەش لە جۆری ( جنحە، جنایه ) دادگا پێویستە پارێزەر بۆ ( تۆمەتبار ) ( انتیداب ) بکات ئەوەش پاڵپشت بە مادە (11) دەستووری عێراقی ٢٠٠٥ و ماددە (١٤٤) لە یاسای بنەما دادگایە سزایەکان، وە بەڕێزیان ئاماژەیان بەوە کرد سەندیکای پارێزەران هەمیشە ڕۆڵێکی اجابیان  هەبووە لە هاوکاری کردنی دادگا بۆ دابینکردنی پارێزەر بۆ سەرجەم ئەو دۆسیانەی کە پێویستیان بە پارێزەری دانراوبوە، و سەبارەت بە کرێی ماندبوونی پارێزەرە دانراوەکان وتی کرێ و شایستەی خۆیان بۆ دیاری دەکرێت کە لە ٦٠ هەزار دینار کەمتر نەبێ و لە ١٢٠ هەزار دینار زیاتر نەبێت و ئەمەش لە خەزێنەی حوکمەتی هەرێمی کوردستان خەرج دەکرێت بەو شێوەی لە یاسای پارێزەراندا هاتووە.


چاوپێکەوتنی نوێنەرانی ڕێکخراو لەگەڵ بەڕێوبەری بەڕێوبەرایەتی توندوتیژی دژی ئافرەتان و خێزان لە هەڵەبجە


ئیدارەی گەرمیان
بۆ ئەم مەبەستە نوێنەری ڕێکخراو سەردانی دادگای لێکۆڵینەوەی ڕزگاری کرد ،چاوپێکەونی لەگەڵ لێکۆڵەری یاسایی (هیوا دارا  )ئەنجام دا:-
 لەو بارەیەوە وتی کێشە خێزانیەکان بە زۆری بە شێوەی ئاسای و یاسای بەڕێکارە یاساییەکاندا دەڕوات و ڕاستەوخۆ دادگا پشت بەست بە یاسای بنەما کانی دادگەریە  سزاییەکان پارێزەری دانراو لە دۆسیەکە دادەنێت ئەگەر خۆیان پارێزەریان نەبێت :-
*/دانانی ئەم پارێزەرە دانراوانە ڕۆتینن و سودێکی ئەوتۆی بۆ دۆسیەکە و خودی تۆمەتبارەکەش نیە و پارێزەرەکە هیچ ڕاپۆرتێکی بەرگری یان هەر خزمەتێکی یاسایی ئەوتۆ پێشکەش بە تۆمەتبارەکە ناکات و بەدواداچون بۆ دۆسیەکە ناکات و ئاگای لێنامێنێ بە هۆکاری ئەوەی هیچ بڕە پارە و ماندوبونێک بۆ پارێزەرەکە دابین ناکرێ .
*/دادگا وەک تەواوکاریەکی یاسایی لەم دۆخە دەڕوانێت و بایەخی جدی پێنادات.
*/زۆربەی دۆسیەکانی توندوتێژی خێزانی جگە لە دادگای لێکۆڵینەوە بۆ داواکردنی مافەکانیان پێویستی بە دادگاکانی تر هەیە و فرە ڕەهەندن و ئەمەش پێویستی بە تۆمارکردنی چەندین داوا و بەدواداچون هەیە لێرەدا پارێزەر ئامادە نیە بێ بەرامبەر کار لەسەر جەم ئەو دۆسیەیانەدا بکات ،بۆیە بەهۆی نەشارەزایی زۆربەی ئافرەتان و نەتوانین یان لەبەردەوامی بەدوای مافەکانیان دەست بەرداری مافەکان یاخود سکاڵاکانیان دەبن و بێ ئومێد دەبن .
پارێزەری کارا (سوعاد حەبیب )لە م بارەیەوە وتی :-
خۆی ڕاستی چ دۆسیەی لێکۆڵینەوە بێت یان کەتن لەبابەتی کەیسەکانی توندوتێژی یان هەر بابەتێکی تر ، هەموو ئەو پارێزەرانەی کە دادەنریت پارێزەری نوێن لە بواری کاری پارێزەرایەتی یان چەن ساڵیکە خەریکی کاری پارێزەرایەتین،ڕاستی هۆکارەکان زۆرن بۆ ئەوەی کە وەک پێویست نین،بەتایبەت لایەنی داراییەکە کە دەستەکەوتیکی دارایی ئەوتۆ دابین ناکرێت کە هاوتا بێت بۆ ئەو ماندبوونەو و کاتەی زۆرەی کە ئەو پارێزەرە ‌‌ئیشی لەناو ئەو دۆسیە کردوە،وە درەنگ خەرج کردنی ئەو پارەیە لەلایەن وەزارەتەوە،پێم باشە ڕاستەوخۆ لە سندوقی دادگا خەرج بکریت بۆیان و بڕەکەی زیاد بکریت جگە لەوەش ئیش کردن لە تحقیق هیچ بڕە پارەیەک دیاری نەکراوە وەک ماندبونی پارێزەری ناوبراو لەو دۆسیە کە ئەبێت چاوەرێی ایحالە بونی ئەو دۆسیەکە بکات پارێزەرەکە تا لەکۆتایدا بڕە پارەیەکی ڕەمزی بۆ دابنریت  ، وە  کەیسەکان درەنگ ایحالە ئەبێت بۆ مرحلەی کەتن بەپێویستی دەزانم کە خودی دادگا لەکاتی ایحالە بونی دۆسیەکە و دانانی بەرواری دادبینی پارێزەری منتدب ئاگادار بکریتەوە تاوەکو ئامادەبوونی هەبێت لەو دۆسیەی کە پێشوتر ئێشی تیا کردوە ، وە هەموو ئەو دۆسیانەی هاتۆتە پێشمان تۆمەتباریش کەمتەرخەم بوە لە پەیوەندی کردن بەو پارێزەر و پێدانی معلوماتی زیاتر وە هەندێک جار بونی پارێزەری منتدب لە دۆسیەکەی بە پێویست نازانی ئیتر هۆکارەکەی هەر شتیک ئامادەی تیایە پارێزەری تر لە دۆسیەکەی ئیش بکات هەرچەندە مافی خۆیەتی بەڵام وەک جۆرێک لە ڕێز نەگرتن و بەکەم سەیرکردنی لێ هاتوە لەلایەن دادگا و خەڵکیەوە، وە لەلایەکی ترەوە ئەو تیانوسەی کە دەخرێتە ڕوو دوای ئاڕاستەکردنی تۆمەت و پێش بڕیار دان، بەداخەوە لەلایەن هەندێک دادوەرەوە گوێی پێێ نادرێت و هەندێک جار کە بینیومانە لائیحەی بەرگری ساڵەی هەر ناخوێنریتەوە،ئەمەش بەگرنگ دانەنانی کاری پارێزەری منتدبە، کە مایەی قبووڵ کردن نیە لەهیچ دادوەری، وە پارێزەریش چیتر ئامادە نیە ئەو کارە بکات
چاوپێکەوتنی نوێنەری ڕێکخراو لەگەڵ لێکۆڵەری دادوەری (هیوا دارا محمد)
                                                   ئیدارەی راپەرین
سەبارەت بەم بابەتە   پارێزەری ڕاوێژكار (ڕاوێژ ستار نبی) كە پارێزەرە لە پارێز ڕێكخراوی ئاسودە ووتی:
زۆر گرنگە پارێزەر بوونی هەبێ لە كەیسەكانی لێكۆڵینەوە بەگشتی و كەیسەكانی توندوتیژی بەتایبەت لەبەرئەوەی پارێزەر یەكێكە لە بەدیهێنەرانی دادپەروەری.چاودێرە بەسەر دۆسیەكانی لێكۆڵینەوە وەكو هەر یەك لە جیهەتی دادوەری و داواكاری گشتی و لێكۆڵەر.
وە كاتێك كەسێك ڕووبەڕوی هەر جۆرە توندوتیژیەك دەبێتەوە ئەگەر بێتو ڕاستەوخۆ پەیوەندی بكات بە پارێزەرەوە ئەوا لە ڕێگەی پارێزەرەوە دەتوانێ سكاڵا بكات و هەموو ڕێنماییەكی پێشكەش دەكرێت و بەم شێوەیەش باشتر دەتوانێت بگات بە حەقی خۆی.
بوونی پارێزەر گرنگە بەجۆرێك كە پێویستە هەموو ماڵێك پارێزەری تایبەت بەخۆی هەبێ بۆئەوەی بتوانێت لەكاتی ڕووبەڕو بوونەوەی هەر كێشەیە یان هەر توندوتیژیەك بتوانێت پەیوەندی پێوە بكات و ڕێنمای تەواوی لێوەربگرێ.
*ئایا پێتان وایە باشتر بوو ئەگەر بێتو لە یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانیدا لە ماددەیەكیدا ئاماژە بەوە كرابا كە پارێزەر دابین بكرێت لەلایەن دادگاوە لە كەیسەكانی توندوتیژی؟
لە یاسای بنەماكانی دادگایی كردنی سزایدا(قانون اصول محاكمات جزائیە)ئاماژە بەوە دراوە كە پێویستە پارێزەر دابین بكرێ لەكاتی لێكۆڵینەوە ئەگەر كەسەكە لەتوانایدا نەبوو پارێزەر بگرێ.كە ئەمەش بۆ هەموو كەیسێكی لێكۆڵینەوەیە و لەگەڵیشیدا كەیسەكانی توندوتیژی كە ئەمە مەبەستی لێی دابینكردنی پارێزەرە بۆ تۆمەتبار بەڵام دەكرێ باس لەوە كرابێ یانیش لە بڕگەیەكدا ئاماژە بەوە كرابا كە پارێزەر دابین كرابێ بۆ سكاڵاكار،واتە ئەو كەسەی كە ڕووبەڕوی توندوتیژی دەبێتەوە زۆرجار توانای گرتنی پارێزەری نیە بەڵام ئەگەر بێتوو پارێزەری بۆ دابین بكرێ ئەوا زووتر و باشتر دەتوانێ بگات بە مافی خۆی.زۆرجار كەسەكە سكاڵا دەكات و باس لەوە دەكات كە دوای ماوەیەكی زۆر هیچ ئەنجامێكی نەبووە لە سكاڵاكەی بەڵام ئەگەر پارێزەری هەبێ ئەوا پارێزەر دەتوانێ بە خێراتر بگات بە ئەنجام و سكاڵاكە بە دڵنیایەوە نەتیجەی باشتری دەبێت. 
ئەوە جگە لەوەی كە پارێزەر زۆرجار دەورێكی زۆر باش دەگێڕێت لە بەدیهێنانی ئاشتەوای و چارەسەركردنی كێشەكە بەر لەوەی ببێت بە سكاڵا،واتە ئەگەر كەسەكان پەیوەندی بكەن بە پارێزەر بەر لە بەرزكردنەوەی سكاڵا ئەوا زۆرجار دەكرێ كێشەكەیان چاسەر بكرێ.
*ئێوە وەكو پارێزەری ڕێكخراوی ئاسودە كاتێك كەیسی توندوتیژی دێت بۆلاتان لەڕووی یاساییەوە چۆن ڕێنمایی دەكەن و چی بۆ دەكەن؟
ئێمە وەكو ڕێكخراوی ئاسودە كاتێك كەیسێكی توندوتیژی دێت سەرەتا هەوڵدەدەین لە كەیسەكە تێبگەین و بزانین بابەتەكە چییە بۆئەو مەبەستەش لە ڕێگەی توێژەرەكانمانەوە قسەیان لەگەڵ دەكەین ئەوكات ئەگەر پێویستی بە پارێزەر بوو دەینێرن بۆ لای ئێمە،ئێمە ڕاوێژی یاسایی پێ دەدەین و دوای ئەوە ئەگەر پێویستی بەوە بوو داخڵی دۆسیەكە بین ئەوكات ئیشی بۆ دەكەین.ئەگەر پارێزەری هەبوو بەهیچ شێوەیەك داخڵی دۆسیەكە نابین بەڵام ئەگەر نەیبوو ئەوكات ئێمە ئیشی بۆ دەكەین.
ئێمە هەموو كات هەوڵدەدەین ئاشتەوایی كۆمەڵایەتی بەدی بهێنین،لایەنەكان پێك بێنینەوە چونكە ئێمە باسی كێشەیەك دەكەین كە لەناو خێزاندایە و بۆیە بۆ پاراستنی خێزان و بۆئەوەی ئەو خێزانە هەڵنەوەشێتەوە هەموو كات هەوڵدەدەین كێشەكان چارەسەر بكەین.

 
چاوپێكەوتنی نوێنەری ڕێكخراو لەگەڵ پارێزەری ڕاوێژكار (ڕاوێژ ستار نبی) پارێزەری ڕێكخراوی ئاسودە







ڕۆڵ و گرنگی فەرمانی پارستن بۆ کێشە خێزانیەکان و جێبەجێکردنی و پێشێلکردنی

پارێزگای سلێمانی
سەبارەت بەم بابەتە بەرێز دادوەری دادگای لێكۆڵینەوەی توندووتیژی خێزانی سلێمانی باسی لەوەكرد جێبەجێکردنی فەرمانی پاراستن هەم لایەنی باشی (ئیجابی) و هەم لایەنی خراپی (سلبـی) هەیە و ئیجرائاتێکی هەستییارە، چونکەهەندێک لە کەیسەکان کە ئافرەتەکە  شایەنی پاراستنە بەڵام داوای ناکات،بە پێچەوانەوە هەندێک لە کەیسەکان شایەنی فەرمانی پاراستن نین، یان خود پێویست نیە بەڵام داوای ئەکەن فەرمانی بۆ دەربکرێت لەم نێوەندەدا هەندێک کات دادگا بەکاردەهێنن، بۆیە دەبێت زۆر بە وریاییەوە بڕیاری لەسەر بدەین، وە زیاتر ئێمە لە حاڵەتێک راستەوخۆ فەرمانی پاراستن دەردەکەین کە بزانین کاریگەری زۆر خراپ لەسەر منداڵەکان دەبێت بەتایبەت کاریگەری لەسەر خوێندنیان بکات یان لەکاتێکدا ژنێک یەتەوە چەندین جار داوا دەکات و توندوتیژیەکی زۆری بەرامبەر کراوە ئەوکات بۆمان دەردەکەوێت کە ژیانیان لە مەترسیدایە و پێویستە فەرمانی پاراستنیان بۆ دەربکەین، بۆیە بڕیارێکی قورسە دەرکردنی فەرمانێکی لەوجۆرە چونکە لە وڵاتی ئێمەدا شوێنێکی مانەوەش نیە بۆ کەسی بەرامبەر کە فەرمانەکەی بۆ دەردەکرێت. چونکە لایەنی ئەرێنی و نەرێنی زۆرە.


سەبارەت بەوەی كە ئایا لە کاتی پێشێلکردنی فەرمانی پاراستن مامەڵەی ئێوە چۆن دەبێت لە بەرامبەر کەسی پێشێلکار؟

ووتی :  پێویستە جیاوازی بکەین لە نێوان ئەوەی کە ئەڵێت من  فەرمانەکە جێجەجێ ناکەم و لەگەڵ حاڵەتێک کە بەڵێننامە لە کەسەکە وەرئەگیرێت کە فەرمانەکە جێبەجێ ئەکات بەڵام دواتر پێشێلی ئەکات، ئەگەر لە حاڵەتێکدا پیاوەکە ئامادەنەبوو فەرمانەکە جێبەجێبکات ئەوا بە پێی ماددەی (٢٤٠) لە یاسای سزادان دۆسییەی بۆ ئەکرێتەوە کە بە پێی ئەم ماددەیە کەسێک پابەند نەبێت بە بڕیاری دادگا ئەوا تاوانێکی ئەنجامداوە و دواتر کەیسەکە ئەنێردرێت بۆ دادگای تایبەتمەند بەم جۆرە تاوانانە و لە تایبەتمەندی دادگای لێکۆڵینەوە و کەتنی توندوتیژی خێزانی نیە بەڵام لە حاڵەتێک کە بەڵێنیدا بە جێبەجێکردنی بەڵام سەرپێچی کرد ئەوا بەپێی یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی اجرائاتی لەگەڵ ئەکرێت بەپێی ماددەی (٤) بڕگەی (٤) لە یاساکە.

 
چاوپێكەوتنی پارێزەری رێكخراو لەگەڵ بەرێز دادوەری دادگای لێكۆڵینەوەی توندووتیژی خێزانی سلێمانی



پارێزگای دهۆك
کاتێک باس لە "ئەمری پاراستن" لە هەرێمی کوردستان دەکرێت، ناتوانرێت گرنگییەکە تەنها بە خوێندنی دەقی یاسا تێبگەیت، بەڵکو پێویستە فەلسەفەی بنەماکەی بزانرێت.  

عەقید نیهاد، ئەفسەری یاسایی لە بەڕێوەبەرایەتی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی لە دهۆک، ڕوونیکردەوە کە ئەمری پاراستن بە دوو شێوە دەکرێت:
 یەکەم \ کاتێک قوربانی بە ڕوونی داوا لە دادگا دەکات بۆ دەرکردنی ئەمری پاراستن چونکە هەست بە مەترسییەکی ڕاستەوخۆی لەسەر ژیان یان سەلامەتی خۆی دەکات.
 دووەم \  کاتێک لە کاتی لێکۆڵینەوەدا، لێکۆلەرەکە دەبینێت هەندێک نیشانەی مەترسی ڕوون، وەک هەبوونی هەڕەشەی جدی، پێشینەی  توندوتیژی، یان ئەگەری تۆڵەسەندنەوە . لەو حالەتەدا، بابەتەکە بۆ دادوەری  لێکۆڵینەوە دەنێرێت. لێکۆلەرەکە بڕیار نادات، بەڵکو تەنها مەترسی بۆ دادوەر ڕوون دەکاتەوە، کە دەسەڵاتی کۆتایی بە دەستە. دادوەرەکە بەڵگەکان دەبینێت و  بڕیار لەسەر ئەوەی ئەمری پاراستن پێویستە یان نا. ئەم دەسەڵاتە بەڵام نەک شکلییە، بەڵکو بنەمای سیستەمەکەیە، چونکە بە پاراستنی ژیانی مرۆڤ دەبەستێت.
گرنگی ئەمری پاراستن تەنها بۆ دورخستنەوەی تاوانبار نیە لە قوربانیەكە، بەڵکو بە دابینکردنی ئاسایشی دەروونی بۆ قوربانییەکەش دادەنرێت . قوربانییەکە کە لە ژێر هەڕەشە دەژی، لە دۆخی ترس و هەست بە مەترسییەکی بەردەوام دەبێت و ناتوانێت بە ئاسایی بیربکاتەوە یان وتەی خۆی بە ئازادی بدات. کاتێک ئەمری پاراستن دەر دەکرێت، قوربانییەکە هەست دەکات کە دەسەڵاتێکی فەرمی مافی دەپارێزێت و ئەو بە تەنها لە بەرامبەر مەترسییەکە نییە.  بەڵکو مەرجی سەرەکییە بۆ بەڕێوەبردنی لێکۆڵینەوە بە سەلامەتی. ئەگەر قوربانی ترسی لە تۆڵەهەبێت، لەوانەیە وتەی خۆی بگورێت یان لە هاوکاریکردن بترسێت.

لە هەندێک حالەتدا، جێبەجێکردنی ئەمری پاراستن داوای گواستنەوەی قوربانی بو شوێنی پاراستنی ژنان دەکات، بە تایبەتی ئەگەر خێزان یان کەس وکاری لە شارەکە نەبێت یان ژینگەی خانوادەییەکە نا ئاسایش بێت.  ٠(عەقید نهاد) باس لە هەماهنگی باش لە نێوان فەرمانگە و شوێنی حەواندنەوە کرد کە گواستنەوە و پاڵپشتی ئاسان دەکات. بەڵام لێرەدا کێشەیەکی پراتیکی دەردەکەوێت، کە ئەوە لاوازبوونی بنەمای جێبەجێکردنە، نەک یاسا. کێشەکە لە دەق نییە، بەڵکو لە ئامڕازەکانە.
لە گرنگترین کێشەکاندا، عەقید باس لە نەبوونی جیاوازی ورد لە ناو شوێنی حەوانەوە کرد. چونکە حاڵەتەکان کە دەچنە ناو شوێنەکە، هاوشێوە نیین. لەوانەیە ژنێک بە مەترسیی کوشتن بە هۆی ئەوەی بە "شەرف" تاوانبار کراوە بە تۆمەتەی خیانەی ژنی، کە ئەوە خەگرەی زۆر گەورەیە. لە هەمان کاتدا، ژنێک هەبێت کە تەنها کێشەیەکی سادەی لەگەڵ هاوسەرەکەی هەیە و پێویستی بە ماوەیەکی کاتی هەیە تا کێشەکە چارەسەر بێت. هەروەها کچێکی قاصر  هەیە دەستدرێژی لەسەر  کراوە و دۆخی دەروونی زۆر حساسی هەیە و پێویستی بە ژینگەی تایبەتی و پاڵپشتی شارەزایی هەیە. هەروەها ژنێک هەبێت کە بە کێشەی دەروونی هەیە یان لە شەقام هێنراوە یان ژنێک بێ خێزان کە ترس لە استغلالی لە شەقام هەیە. دانانی هەموو ئەم حالەتانە لە یەک شوێن بەبێ جیاوازی و جیاکردن، دەبێت بە تێکەڵبوونی ئاستە خەگرەکان و پێویستی دەروونی و کۆمەڵایەتی جیاواز. ئەمە لەوانەیە مەترسیی ئاسایش بۆ هەندێک دروست بکات، یان کاریگەرییەکی نەخوازراوی دەروونی، یان هەست بە نادادپەروەری. بۆیە جیاوازی نەک تەنها بابەتی ڕێکخستنی اجرائاتە، بەڵکو بنەمای کاریگەرایەتی پاراستنە، و پێویستە بە پێی ستانداردی ڕوون جێبەجێ بکرێت کە جۆری تاوان، ئاستی مەترسی، تەمەن، و دۆخی دەروونی لەخۆ بگرێت.
کاتێک ئەمری پاراستن لە لایەن دادوەر دەر دەکرێت، لە هەمان کاتتدا جێبەجێ دەبێت و هیچ هۆکاری نییە بۆ پاشەکەوتکردنی. ئەگەر تعهد لە تاوانبار وەرگیرا پاشان پێشیلی کرد، ئەوە تەنها بە شێوەیەکی خراپی ئەخلاقی لەقەلەم نادرێت، بەڵکو شکاندنی بڕیاری یاسایی دادگا ناسراوە. لەو حالەتەدا تاوانبار دەکرێت دەستگیر بکرێت و لەوانەیە سزایەکی تایبەتی بۆی دابین بکرێت بەهۆی شکاندنی بڕیارەکە. ئەگەر تاوانی نوێی بکات، بە شێوەی کەیسی نوێ تۆمار دەکرێت کە لەوانەیە جنح یان جنایات بێت، و شکاندنەکەش لەوانەیە وەک ڤرفی مشدد لە کاتی دیاریکردنی سزا هەژمار بکرێت. بەو مانایە، ئەرکی یاسا تەنها بە دەرکردنی بڕیار نەماوە، بەڵکو بە دابینکردنی هێبەی یاسایە، ڕێکخستنی کۆمەڵگا و ڕێگری لە فەوچا دەبەستێت.
لە حالەتە حساسییەکاندا، عەقید باس کرد کە دادوەر لەوانەیە بڕیار بدات قوربانی لە شوێنەکانی پاراستن دانرێت هەتا ئەگەر داوای نەکردبێت، یان هەتا ئەگەر لە دوایدا داوا بکات بۆ دەرچوون بە مەسئولیەتی خۆی. ئەم بڕیارە بە شێوەیەکی زەروری نەدراوە، بەڵکو دوای بەردەوامی چاودێری لە لایەن دادوەری لێکۆڵینەوە و لێکۆلەر. ئەگەر دیاریکرا خەگرەکە بەردەوامە، داوای دەرچوون ڕەت دەکرێت بۆ پاراستنی قوربانی. لێرەدا تەوازنێکی سەخت دەردەکەوێت لە نێوان ڕێزگرتن لە ویستی قوربانی و ئەرکی وڵات بۆ پاراستنی لە خەگرەیەک کە لەوانەیە خۆی بە وردی نەزانێت بەهۆی فشارە خانەەادەیی یان کۆمەڵایەتی.
لە چوارچێوەی پەرەسەندنی تەکنەلۆژیا، عەقید بیرۆکەیەکی نوێی پێشنیاز کرد بۆ بەهێزکردنی کاریگەری فەرمانی پاراستن. چونکە ژیان لە ئێستادا گۆڕاوە و تەکنەلۆژیا بووە بە بەشێک لەژیانمان، پێویستە ئامرازەكانی پاراستنیش گۆڕانکاریان بەسەردا بێت،پێشنیاری کرد  بە بەکارهێنانی ئامرازێکی ئەلیکترۆنی بە سیستەمی GPS کە بۆ قوربانی دابنرێت، کە دوگمەی فەرمی هەبێت بۆ کاتی مەترسی. کاتێک قوربانی ئیشارەت بدات، ئیشارەیەکی فەوری بۆ دەسەڵاتە پەیوەندیدار دەخاتەوە بۆ هەڵگرتنی هەنگاوی خێرا. ئامانجی ئەم ئامرازە نەک چاودێری قوربانییە، بەڵکو توانابەخشی بۆ داوای یارمەتی بە شێوەیەكی خێرا و کەمکردنەوەی  کاتی وەڵامدانەوەی دەسەڵاتەکانە. هەروەها پێویستە تاوانبار ئاگادار بکرێت لەوەی هەنگاوی فەوری هەیە کاتێک تعهد شکندرا، بۆ ئەوەی بزانێت شکاندن بە وەڵامی خێرا دەبەستێت.
 

 









چاوپێكەوتنی نوێنەری رێكخراو لەگەڵ بەرێز عەقید نیهاد، ئەفسەری یاسایی لە بەڕێوەبەرایەتی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی لە دهۆک

پارێزگای هەڵەبجە
فەرمانی پاراستن ئەو دەستەبەریە کاتیەیە کەوا یاسای بەرەنگاربوونەوەی خێزان لە توندوتیژی لە ماددەی چوارەم ئاماژەی پێ کردوە لە چەند بڕگەیەک پێک دێت و کۆمەڵێک مەرجیش هەیە ناوەکە و ئەم فرمانە دەر بکرێت لە بەر ئەم هۆکارە سەردانی بەڕێز حاکم (سۆزان حمەشەریف عبداللە) دادوەری دادگای لێکۆڵینەوەی هەڵەبجە کە تایبەتمەندە بە بینینی کەیسەکانی یاسای بەرەنگاربوونەوەی خێزان لە توندوتیژی: 
ئاماژەیان بەوە کرد کە بە شێوەیەکی گشتی دادگا فەرمانی پاراستن بۆ قوربانی لە توندوتیژی خێزانی دەردەکات لەسەر داواکاری قوربانیەکە کاتێک قوربانییەکە داوای دەکات، ئەمەش مانای ئەوە نیە کە تەنها لەسەر داواکاری قوربانیەکە بێت بەڵکو هەندێک جار کە دادگا هەست بکات کە بەڕاستی مەترسیی جدی هەیە لەسەر قوربانیەکە بۆی هەیە بەبێ داواکاری فەرمانی پاراستن دەربکات،هەروەک ئەوەی لە ماددە (چوار) یاسای بەرەنگاربوونەوەی خێزان لە توندوتیژی هاتووە.
و وتیان ئەم فرمانە بە گونجاو دەزانرێت بۆ ئەو حاڵەتانەی کە پێکەوە بوونی تۆمەتبار و سکاڵاکار مەترسی درووست دەکات لەسەر گیان و سەلامەتی قوربانیەکە، بەڵام هەندێک جار ئەم فەرمانە دەبێتە هۆی قوڵتر کردنی کێشەکان لەناو خێزانەکەدا، و هیچ بەرەبەستێکمان نیە لەسەر دەرکردنی فرمانەکە لەبەر ئەوەی لەسەر داواکاری قوربانی دەردەکرێت یان دادگا بە بە باشی بزانێت بەڵام هەندێک جار جێبەجێکردنی فەرمانەکە کێشە درووست دەکات لەبەر ئەوەی زۆرجار تۆمەتبارەکە بانگەشەی ئەوە دەکات کە خانوەکە موڵکی خۆیەتی و بێبەش کراوە لێی ئەویش هیچ شوێنێکی نیە تاوەک و لێی بمێنێتەوە، جا ئەگەر لە یاساکەدا ئەم کێشەیە چارەسەر بکرایە بەوەی لەم حاڵەتەدا شوێنێک بۆ تۆمەتبارەکە دیاری بکرایە کە ماوەی فرمانەکەی تێدا بەسەر بردایە لە حاڵەتی نەبوونی شوێن ئەوا باشتر دەبوو،  لە حاڵەتی پێشێلکردنی فرمانە یاساکە لە ماددەی چوار بڕگەی چوارەم سزایەکی دیاری کردووە بۆ سەرپێچی کار کە بۆ ماوەیەک دەگیرێت لە ( ٤٨ ) کاتژمێر زیاتر نەبێت یان بە غەراندمەیەک سزا دەدرێت لە ( ٣٠٠٫٠٠٠ ) هەزار دینار کەمتر نەبێ.



چاوپێکەوتنی نوێنەری ڕێکخراو لەگەڵ دادوەری دادگای لێکۆڵینەوەی هەڵەبجە

ئیدارەی گەرمیان
  بەڕێوبەری نوسینگەی توندوتێژی قەزای ڕزگاری (عادل حەمە سالح ) سەبارەت بە فەرمانی پاراستن وتی :-
ئەم فەرمانە ئەگەر گرفت نەیەتە پێشی گرنگی و تایبەتی خۆی هەیە لە کێشە خێزانیەکاندا گرنگیکەشی ئەوەیە  ئەم فەرمانی پاراستنە دوای هەڵسەنگاندنی گفتوگۆکردن لەسەری کە کراوە بە پێویستی دەزانین لەم یاسایەدا هەبێت ئەویش لەبەر ئەوەی کاتێک کێشە و شەڕ و ناخۆشی دەکەوێتە نێوان تاکەکانی خێزان و هاوسەران لایەنێکیان کۆنتڕۆڵ لەدەست دەدات توانای خۆ ڕاگرتنی نامێنێت توندوتێژیەک ئەنجام دەدات کێشەیەک لەو ماڵە ئەم فەرمانی پاراستنە بۆ پاراستنی کەسی قوربانیە کە حاڵەتی نەخوازراو وەک لێدان و ئازار و ئەشکەنجەدان و حاڵەتی کوشتن ڕونەدات بڕیاڕ دەدرێت کەسی توندوتیژیکار بۆ ماوەیەکی کاتی بنێردرێت بۆ شوێنێکی تر بۆ ئەوەی ئەو هەڵچوون و کێشەیە لەو ماڵە نەمێنێت هیچ نەبێت دورکەونەوە لە یەک تاکو ئەوەندەی هەردوولا هێور دەبنەوە و کێشەکەیان کۆتای پێدێت بۆیە ئەم فەرمانی پاراستنە شتی باشی لە خۆگرتوە هەرچەندە ڕەنگە کەمێک قورس بێت لە کۆمەڵگەی ئێمەدا بگیریتە بەر لەبەر باری کۆمەڵایەتی بەڵام ئەمە نابێتە ڕێگر لەبەردەم جێبەجێ کردنی چونکە گرنگ و پێویستە ،بەتایبەت لە خاڵی سێی مادەی چواری یاساکە دەڵێت :
بەڵێننامەیەک لە شکات لێکراو وەردەگیرێت کە دەستدرێژی نەکاتە سەر زیان لێکەوتوو "جارێکی دی کۆنترۆڵی خۆی لەدەست نەدات " گواستنەوەی قوربانی بۆ نزیک ترین شوێنی بنکەی تەندروستی بۆ چارەسەرکردنی لە کاتی پێویستدا یان ئەگەر قوربانی خۆی ئەمەی داواکرد "جاری وا هەیە کەسی قوربانی بریندار دەبێت یەکسەر دەگوازرێتەوە بۆ نزیک ترین شوێنی چارەسەر کردن .
ئەگەر توندوتیژیکەرەکە دوورخرایەوە بۆ شوێنیکی تر بە بڕیاڕی دادگا فەرمانەکەی شکان ئەو کاتە دەگیریت بەو کاتەی بۆی دیاری کراوە لە ٤٨ کاتژمێر زیاتر نەبێت بەغرامەیەک لە ٣٠٠ هەزار دینار کەمتر نەبێت بۆیە ئەم فەرمانە کە ئەمانەی دیاری کردوە بۆ ئەوەیە کە هیچ نەبێت قورسایەک لەسەر ئەو کەسە دروست بکات پابەندی بکات بە یاساکەوە ،وە هەر لەم فەرمانەدا بڕگەیەکی تر هەیە کەلە بڕگەی دوەمی فەرمانەکە هاتوە ئەگەر هاتوو کێشەکە چارەسەر بوو لەسەر داوای کەسی توندوتیژی لەسەر کراو هەیە داوای ئەوە بکات کە کێشەکە کۆتای هاتوە دەمانەوێت بگەڕێنەوە ناو ماڵی خۆمان وە ئەم فەرمانە سودی زۆری هەیە بۆهەردولایەنی کێشەکە ئەویش ئەمانەن :
١-لەیەک دابڕانی هەردوولایەنی کێشەکە بۆ ماوەیەکی کاتی بۆ هێوربوونەوە،پاراستنی گیانی قوربانی لە هەر حاڵەتێکی نەخوازراو وەک و بریندار بون ئازاردان یاخود کوشتن 
٢٢-هێووربونەوەی لایەنی دەرونی و هەڵچونی هەردولایەن بە تایبەت کەسی توندوتیژیکار .
٣-تێک نەچوون و هەڵوەشانەوەی خێزان و دەربەدەر نەبوونی ئەندامانی خێزان .
سەبارەت بە جێبەجێکردنی ئەم فەرمانە بەڕێوبەری نوسینگەی توندووتیژی ڕزگاری وتی:
بەپێی پێویست کاری پێدەکرێت و جێبەجێ دەکرێت بەڵام شوێن بۆ شوێن دەگۆڕێت بەتایبەت لەو شوێنانەی ‌‌عورف و عادات زاڵە لایەنی کۆمەڵایەتی بەهێزە هەندێک کەس هەیە تێ ناگات لە فەرمانی پاراستن و هۆشیاری کەمترە وای کردوە فەرمانی پاراستن جێ بەجێ ناکرێت لەو حاڵەتەدا لایەنی قوربانی ئەو مەترسیە نەخاتە سەر خۆی و پێویستی بە فەرمانەکە نەبێت بڵێت من پێویستم بە فەرمانەکە نیەو مەترسی لەسەرم نیە بەڵام لە ڕاستیدا لایەنی دەرونی هەست بە ترس بکات بەڵام لەبەر باری خێزانی و قسەی کۆمەڵگا دەری ناخات ،ئەم لە دادگاکانیشدا بونی هەیە بۆیە هەندێک جار ئەگەر ئێمە فەرمانی پاراستن بگرینە بەر کەسێک تەوقیف کەین و دوری خەینەوە ئەگەری هەیە دوای ئەوە بچێتەوە جیابێتەوە لە هاوسەرەکەی و خێزانێکی چەن کەسی هەڵبوەشێتەوە هەنگاوێک دەنێین بۆ چاکە بەڵام بە خراپە دەشکێتەوە دەبێت لە حاڵەتی توندوتێژی خێزانیدا وەک و تەرازویەک بین چۆن دووتای تەرازوو هەیە هەردولایەنی کیشەکەن دەبێت ئێمە ڕاگرەکە بین هەندێک جار دەبێت توند بین هەندێک جاریش توند نەبین چونکە خێزان بوونی هەیە کەسایەتی و مرۆڤ بونی لایەنەکانی کێشەکە لەسەروی هەموو شتێکەوە ،بۆیە هەندێکجار ئەمە هۆکارێکە بۆ ئەوەی فەرمانی پاراستن جێبەجێ نەکەین ،لە هەندێک کەیسیش وەک و خۆی جێبەجێ دەکرێت.



چاوپێکەوتنی نوێنەری ڕێکخراو لەگەڵ بەڕێوبەری نوسینگەی توندوتێژی خێزانی ڕزگاری


ئیدارەی راپەرین
سەبارە بە فەرمانی پاراستن لە ئیدارەی ڕاپەڕین زۆر كەم جێ بەجێ دەكرێت ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ چەند هۆكارێك یان ئەوەیە كە خەڵك هۆشیاریان نیە لەسەر یاساكە و نازانن كە ماددەیەكی لەو جۆرە هەیە كە دەتوانن داوای بكەن كاتێك هەڕەشە هەیە لەسەر ژیانی بەتایبەت ئەگەر بێتو ئافرەت بێت كە ڕوبەڕوی توندوتیژی بوبێتەوە و نەتوانێت بچێت بۆ شەڵتەر ئەوا ئەگەر بێتو داوای فەرمانی پاراستن بكات ئەو كات دەتوانێت لە ماڵكەی خۆیدا بمێنێتەوە.
بۆنمونە زۆرجار ئافرەت دەڵێت دەمەوێت هەر لەماڵەكەی خۆمدا بمێنمەوە لەبەرئەوەی منداڵەكانم دەخوێنن یان پێگە كۆمەڵایەتیەكە ئەوە قبوڵناكات،یان كەس و كاری ئافرەتەكە ئەوە قبوڵ ناكات. لەبەرئەوەی هۆشیاری خەڵكی وەكو پێویست نیە لەسەر ئەو بابەتە كە ناتوانن شەڵتەر وەكو شوێنێك بۆ پاراستنی ئافرەت ببینن.یانیش بۆنمونە تۆ بە پیاوێك دەڵێی ناتوانی بچیتەوە ماڵەوە كەئەمەی بۆ ڕوون دەكەیتەوە بەهۆی ئەوەی فەرمانی پاراستن هەیە كە لەوانەیە ئەمە وا بكات چارەسەر كردنی كێشەكەیان قورستر بێت.
بەڕێزیان ئاماژەیان بەوە كرد كە ماوەی چوار ساڵ و نیو لێپرسراوی نوسینگەی ڕانیەبووە  تەنیا یەك كەیس هەبووە كە فەرمانی پاراستنی تێدا جێبەجێ كراوە.فەرمانی پاراستن جێبەجێ كردنی كارێكی زۆر باشە هەروەكو لە ماددەكەشدا هاتووە كە دادوەر دەتوانێت بۆ ماوەی سێ جار و هەر جارێك بۆماوەی مانگێك بڕیاری بۆ بدات.
بۆیە وەكو ئاماژەمان پێدا كە فەرمانی پاراستن جێبەجێ كردنی كەمە یان لەبەرئەوەیە كە كەسەكە زانیاری نیە و هۆشیاری یاسای نیە و نازانێ شتێكی ئاوا بوونی هەیە،یانیش خۆی نایەوێ یانیش لایەنی كۆمەڵایەتی لەبەرچار دەگیرێت كە لەوانەیە لێكەوتەی خراپی لێ بكەوێتەوە،لەبەرئەوەی جێبەجێ كردنی یاسا لە شوێنێكەوە بۆ شوێنێكی تر دەگۆڕێت چونكە پێگە كۆمەڵایەتیەكە زیاتر زاڵە لەسەرجەم جومگەكاندا بۆیە دەست سوك دەكرێت لە جێبەجێ كردنی یاسادا.بۆنمونە لەشارێكی وەكو ڕانیە ئافرەت كەمتر رادەگیرێت(توقیف)دەكرێت تەنیا ئەگەر دادوەر بینی كە مەترسی لەسەر ژیانی هەیە بۆنمونە لە حاڵەتی خیانەی زەوجی یانیش كوڕ و كچێك پەیوەندیان هەبووە و ئاشكرا بووە بۆیە وەكو پارێزگاری لە ژیایان لەوانەیە بڕیاری توقیف بدرێت.









مادەکانی ٤٤٦،٤٥٣،٤٥٦ و دادگاکانی توندوتێژی خێزانی 



پارێزگای دهۆك

لە چوارچێوەی هەمان کۆبونەوەدا، پرسیارێکی تر لە دادوەرەکە کرا سەبارەت بە مادەکانی (٤٤٦، ٤٥٣، ٤٥٦) ی یاسای سزادان، بەڵام بەشیوەیەکی تایبەتی، کە ئەو حالەتانەیە کە تاوانی دزینی یان خیانەی ئیمانەت و ئیحتیال له  ناو یەک خێزان ڕوودەدات، وەک لە نێوان هاوسەرەکان یان لە نێوان باوەکان و منداڵان یان ئەندامانی خێزانی نزیک.
لە هامشا ئەو مادانە بنوسرێت (٤٥٦،٤٥٣،٤٤٦)
دادوەرەکە ڕوونیکردەوە کە کردارەکان لە بنەماوە بە تاوانی جەزایی گشتی ناسراون، بەڵام تایبەتیی پەیوەندیی خێزانی کاریگەرییە لەسەر شێوەی مامەڵەکردن لەگەڵیان. لە هەندێک حالەتدا کەیسەکە بۆ پۆلیس ناردراوە وەک تاوانێکی کلاسیکی، بەڵام لە هەندێک حالەت – بە تایبەتی ئەگەر کێشەکە پەیوەندیدار بە کێشەی خێزانی بەردەوام بێت – لە لایەن مەکتەبەکانی دژ بە توندوتیژی خێزان بەردەوامی دەبێت، چونکە ڕووداوەکە تەنها دەستدرێژی لەسەر دارایی نییە، بەڵکو کێشەیەکی ناوخێزانییە کە لەوانەیە بگەیەنێت بۆ تێکچوونی خێزان.
ڕوونیکردەوە کە لە پارێزگای دهوک زۆر لەم جۆرە کەیسانە هەیە لە نێوان ئەندامانی یەک خێزان، وەک کاتێک یەکێک لە هاوسەرەکان یەکێکی تر بە دەستدرێژی لەسەر دارایی هاوبەش تاوانبار دەکات، یان یەکێک لە ئەندامانی خێزان نزیکەی بە خیانەی ئیمانەت یان بە بەکارهێنانی دارایی بەبێ ڕێگەپێدان. لەم حالەتانەدا، بابەتەکە لە دوو زاویە دەبینرێت: زاویەی بەرپرسیاری سزایی، و زاویەی پاراستنی بنەمای خێزان.
بۆیە نووسینگەكانی دژ بە توندوتیژی خێزان لە قۆناغی سەرەتادا هەوڵ دەدەن بۆ ئاشتی لە نێوان لایەنەکان، کاتێک جۆری کەیسەکە ڕێگەی ئەوە بدات و مەترسی گەورەی تێدا نەبێت. ئاشتی لێرەدا ئامانجەکەی هەیە بۆ چارەسەرکردنی کێشە لە ناو چوارچیوەی خێزان، بە تایبەتی ئەگەر بتوانرێت پارەکە بگەڕێندرێتەوە یان ڕێککەوتنێک بکرێت کە کێشەکە کۆتایی پێبەخات. هەروەها هەوڵی ئاشتی لە قۆناغی لێکۆڵینەوە و لە بەرامبەر دادگا بەردەوام دەبێت، ئەگەر دەسەڵاتی یاسایی ببینێت کە ئاشتی بە سودی خێزانە و دژ بە یاسا نیە. بۆیە ڕێژەیەکی زۆر لەم جۆرە کەیسانەی ناوخێزانی بە ئاشتی کۆتایی پێدەهێنرێت بۆ پاراستنی پەیوەندیی خێزانی.
بەڵام دادوەرەکە جەختی لەمە کردەوە کە هەوڵی ئاشتی بە مانای پاشەکەوتکردنی جێبەجێکردنی یاسا نییە. ئەگەر ڕێککەوتن نەکرا، یان دیاریکرا کردارەکە تاوانێکی گەورەیە کە ناتوانرێت پشتگوێ بخرێت، پرۆسەی یاسایی بەردەوام دەبێت بە پێی یاسا. بەو شێوەیە، دادگا لە نێوان پاراستنی خێزان و ڕێگری لە تێکچوونی، و پێویستی بەوەی هیچ تاوانێک لە یاسا ڕزگار نەبێت، بەڵانس دەکات.












سەرۆكایەتی دادگای تێهەڵچوونەوەی ناوچەی دهۆك

لە سەردانی تیمی ڕیکخراو بۆ دادگای تێهەڵچونەوەی ناوچەی دهۆک:
بەرێز (  دادوەر بشیر)، دادوەری دادگای جنح لە ئاکرێ باسی لەوەكرد كە مادەکانی (٤٤٦، ٤٥٣، ٤٥٦) کە پەیوەندیدارن بە تاوانەکانی دزین، خیانەی ئیمانەت  کاتێک لە ناو یەک خێزان ڕوودەدات.
دادوەر بشیر ڕوونیکردەوە کە ئەگەر کەیسەکان لە نێوان ئەندامانی یەک خێزان دروست ببن، لە سەرەتادا لە لایەن دادوەری لێکۆڵینەوەی توندوتیژی خێزان بەردەوام دەبن، کاتێک ڕووداوەکە لە سنووری دەسەڵاتی ئەو دادوەرییەدا بێت، بە تایبەتی ئەگەر کێشەکە پەیوەندیدار بە پەیوەندیی هاوسەرایەتی یان خێزانییەکی ڕاستەوخۆ بێت. هەروەها باسی کرد کە زۆر لەم جۆرە کەیسانە لە قۆناغی سەرەتادا بە ئاشتی چارەسەر دەکرێن، یان پێش ئەوەی لێکۆڵینەوەی فەرمی دەستپێبکات یان لە قۆناغی لێکۆڵینەوەدا، بەهۆی ڕێزگرتن لە تایبەتیی پەیوەندیی خێزانی و هەوڵی ڕێگری لە تێکچوونی خێزان.
ڕوونیکردەوە کە ئەگەر ئاشتی نەکرێت، کەیسەکە بۆ دادگای پەیوەندیدار ئیحالە دەکرێت، کە لەم حالەتەدا دادگای جنح لە ئاکرێیە، چونکە ئەم تاوانانە – ئەگەر بە هەندێک ڤرفی مشدد نەبەستن کە وەک تاوانی گەورەتر ناسراوە – لە سنووری جنح دەمێننەوە. هەروەها زیادی کرد کە دادگا، هەتا دوای ئیحالە، لە هەندێک حالەتدا دەستپێ دەکات بە هەوڵی ئاشتی لە نێوان ئەندامانی خێزان ئەگەر ببینێت جۆری کێشەکە ڕێگەی ئەوە بدات و ئاشتی لەگەڵ جێبەجێکردنی یاسا دژ بەیەک نەبن.
دادوەر بشیر تاکیدی کرد کە ئەم جۆرە کەیسانە لە قەزای ئاکرێ بە ژمارەیەکی سنووردار هەیە، و زۆرجار لە قۆناغی سەرەتادا بە ئاشتی کۆتایی پێدەهێنرێن، بەهۆی ئەوەی ئەندامانی کەیسەکە لە یەک خێزانن، و ئەوەش بەهۆی ئەوەی ئامانج تەنها جێبەجێکردنی دەقی یاسایی نییە، بەڵکو پاراستنی پەیوەندیی خێزانیە کاتێک ئەوە بە شێوەیەکی یاسایی و گونجاو ببینرێت








سەبارەت بەم بابەتە پاێزەران  فەهد سلیم و زستان لە دادگای بەرایی ئاكرێ ووتیان:

سەبارەت بە مادەکانی (٤٤٦، ٤٥٣، ٤٥٦) ی یاسای سزادانی عێراق ژمارە ٦٩ی ساڵی ١٩٦٩، کە تاوانەکانی دزینی، خیانەی ئیمانەت لە ناو یەک خێزان لە نێوان براکان یان لە نێوان باوەکان و منداڵان دەگرێت، ڕوونیانکردەوە کە ئەو کەیسە جزاییانە بە شێوەیەکی نادر دەردەکەون. ئەگەر هەبن، زۆرجار لە قۆناغی لێکۆڵینەوە چارەسەر دەکرێن پێش ئەوەی بگات بۆ دادگای پەیوەندیدار، بەهۆی ئەوەی لە نێوان خێزانی نزیک ڕوودەدات، کە بەخشین بەهۆی پاراستنی پەیوەندیی خانوادەییەکان پرۆسەی لێکۆڵینەوە دەوەستێنرێت.

بەڵام لە نێوان هاوسەرەکان، ڕوونیانکردەوە کە دەستپێکردنی مادە جزایی و سزادانی زۆرجار لە کاتی بەرزبوونی کێشەی ژنی و ناردنی کەیسەکانی جیابونەوە یان نفقە یان کەیسە شرعییە پەیوەندیدارەکان دەردەکەوێت، کە لەو حالەتەدا هەردوو لا لەوانەیە شکایەتی جزایی پێشکەش بکەن بە مەبەستی فشاری هاوبەش یان کاریگەری لەسەر مەسیری کەیسەكە.









پارێزگای هەڵەبجە
ئەم مەدانەی مادە ئاماژەیان پێکراوە لە پۆلێنی ( توندوتیژی ماڵین ) کە لەم کردەوانەی دەکرێن بە تاوان کراون بە پێی یاسای سزادانی عێراقی و بابەتی ئەمە لەسەر ئەوەیە ئایا گەر ئەم کردەوانی لەم ماددانەدا هاتوون دادگای ئاسای تایبەتمەند دەبێت یان دادگای بەرەنگاربوونەوەی خێزان لە توندوتیژی، بە داخەوە ئەمە تا ئێستا لە هەڵەبجە دادگای بەرەنگاربوونەوەی خێزان لە توندوتیژیمان نیە لە پێناو ئەوەدا سەردانی بەڕێز حاکم ( فەریق شێخ حمە صاڵح ) دادوەری دادگای کەتنی هەڵەبجە و سەرۆکی دادگای هەڵەبجەمان کرد: 
 بەڕێزیان ئاماژەیان بەوە کرد کە لە هەڵەبجەدا تا ئێستا دادگای توندوتیژی خێزانی نیە و نەبوونی دادگای توندوتیژی خێزانی لە هەڵەبجە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی پێویستی بە بڕیاری ئەنجومەنی دادوەری هەیە ئەوان بڕیار بدەن کە بکرێتەوە پێ دەچێت بەشێکی بۆ کەمی دادوەر یان فەرمانبەر یان کێشەی نەبوونی شوێن بگەڕێتەوە بەشێکی تریش ئەوەیە کە سپاس بۆ خودا کەیسەکانی توندوتیژی خێزانی لە هەڵەبجەدا کەمن کە بە بڕوای ئێمە ئەمانە هۆکاری نەبوونی دادگاکەن لە هەڵەبجەدا، ئاماژەشی بەوە کرد نەبوونی ئەو دادگایە تا ئێستا کێشەیەکی ئەوتۆی درووست نەکردووە کە نەتوانرێ دادگاکانی تر لە تحقیق کەیسەکان بیبینن بەڵام گەر بێت و دادوەری خۆی و کارمەندی خۆی بەو شێوەی لە یاساکەدا هاتوون کەیسەکان ببینن ئەوا بێ گومان باشترە، و  ئاستەنگ بێ گومان دێتە بەردەم کەیسان ئەو ئاستەنگانەش دێنە بەردەم کەیسەکان بە شێوەیەکی گشتی هەمان ئاستەنگن دێنە بەردەم کەیسەکانی دیکە بەڵام هەندێک ئاستەنگی تر هەن کەوا تایبەتن بەم جۆرە کەسانە کەوا یاساکە داوای کردوە هەبن لەم ڕۆدا یان نین یان بە زەحمەت هەن وەک بوونی لیژنەی ئاشتەوایی لە یاساکەدا کە باسی لیژنەی پسپۆڕ دەکات بۆ ئاشتەوای لە کەیسەکانی توندوتیژی، ئیتر لەسەر چۆنیەتی پێکهێنانی نەچووە لێی گەڕاوە بۆ دادگاکان ئێستاش ئەو لیژنانە خۆبەخشن و تەنانەت جێگایەکیشیان پێ نەدراوە بۆ دانیشتنەکانی ئاشتەوایی لەبەر ئەمەش ئەوە یەکێکە لەو کێشانەی ئەم جۆرە کەیسانە هەیانە، و یەکێکی تر لە ئاستەنگەکان ئەوەیە یاساکە باسی هەبوونی هێزێکی ئافرەتی کردوە یاخود زۆربەی ئافرەت بێت لەم کەیسانە لەبەر ئەوەی زۆربەی جار ئەوانەی توندووتیژی بەرامبەری دەکرێت ئافرەتانن، پێویستمان بە هێزێکی ئافرەت هەیە کە چاودێری کردن و پشکنین و هێنان و بردنی ئەو کەیسانە بکات کە توندوتیژیان بەرامبەر کراوە تا ئێستاش ئەم هێزە درووست نەکراوە و یەکێکی تر لە ئاستەنگەکان تحقیق بە شێوەیەکی گشتی و ئەو تحقیقەی تایبەتن بە کەیسەکانی توندوتیژی بابەتێکی هەستیارن، خێزان خۆی بۆ خۆی پێکهاتەیەکی هەستیار و گرنگە و شێوازێکی محرمی هەیە و نهێنی خێزان دەبێت پارێزراو بێت لەبەر ئەوە دەبێت بە مانایەوە هەنگاوی بۆ بنرێت لەبەر ئەوە گەر بە دانایەوە مامەڵەی لەگەڵ نەکرێت دەرئەنجامی پێچەوانە دەدات بە دەستەوە واتە ئەو کەسانەی پەیوەستن بە دادگا و محەقیقەکان و پۆلیسەوە و ئەو کەسانەی کەیسەکان دەچێتە بەردامیان بە لیژنەکانی ئاشتەوایەوە دەبێت سەلیقەیەکی تایبەتی و تێگەیشتنێکی باڵایان هەبێت لە ئاسانی گەورەی ئەم کێشانەدا بێت تا بتوانن کێشەکە چارەسەر بکەن و کەمی بکەنەوە.
و سەبارەت بە مادەکانی ( ٤٤٦ ـ ٤٥٣ ـ ٤٥٦ ) ئەو کردەوانەی لە چێوارێوەیەدا دەکرێن لەم ماددانەدا باسکراوە ناچێتە ژێر ڕکێفی یاسای بەرەنگاربوونەوەی خێزان لە توندوتیژی لەبەر ئەوەی کاتێک دەچیت پێناسەی توندوتیژی خێزانی دەخوێنیتەوە کە لە ماددە یەک فەقەرە سێی یاساکەدا کراوە باسی ئەو زیادەڕەوی و دەست درێژیانە دەکات کە دەکرێتە سەر جەستەی تاکێک یان دەروونی کەسێک ئیتر بە هەڕەشەکردن بێت لێی یان هەر جۆرێکی تر لە توندوتیژیە دەرونیەکان یاخود تەندوتیژی جنسی بێت بەرام بەری واتە یاساکە ئەو کردەوە یاخود جۆری توندوتیژیەکەی دیاری کردوە کە ئەم سێ جۆرەن ( جەستەی - دەروونی - سێکسی ) و ئەو سێ مادەی سەرەوە لە پۆلێنی ئەم سێ جۆرە توندوتیژیەدا نین بەڵکو لە جۆری ( توندوتیژی ماڵین ) کە یەکێک لە ڕەخنە باوەکان کە لە یاسای توندوتیژی کراوە ئەوەیە ئەم جۆرەی لە توندوتیژی نەگرتوەتە خۆی واتە ناکەوێتە نێو ڕەهەندی یاسەکەوە لەبەر ئەوە ئەگەر ئەم کردەوانە لە نێو خێزاندا ڕووبدات ناچێتە ژێر ڕکێفی یاسای بەرەنگاربوونەوەی خێزان لە و یاسای سزادان پەیڕەو دەکرێت کە ماددە سێی یاسای بنەما دادگەریە سزایەکان تەحەکومی دەکات واتە ئەم سێ مادەی سەرەوە خۆی لە بنەڕەتدا مافی گشتی تێدایە صڵح تیایدا ناخوات بەڵام کاتێک لایەنەکان لە چوارچێوەی خێزان بن واتە هاوسەر یان اصوڵ و فروع یەک بن بە پێی ماددە سێی یاسای بنەما دادگەریە سزایەکان ئاشتەوایی تیایدا وەردەگیرێت و دادگای بابەتیش لێکۆڵینەوە و کەتنی ئاساییە هەچەن لە هەڵەبجە دادگای توندوتیژی خێزانی نیە هەموو کەیسەکان یاسای بەرەنگاربوونەوەی خێزان لە توندوتیژی دادگای ئاسای.


چاوپێکەوتنی نوێنەری ڕێکخراو لەگەڵ دادوەری دادگای کەتنی هەڵەبجە




ئیدارەی گەرمیان
مادەکانی ٤٥٦ ،٤٥٦،٤٤٦ کە مادەی یاساکانی سزادانی عێراقین کە یاسای عێراقی ژمارە ٦٩ ی ساڵی ١٩٦٩ی هەموارکراوە  کە لە هەرێمی کوردستان بەرکارە و  جێبەجێ دەکرێت ،کە هەر یەک لەم مادانە پەیوەندی دارە بە تاوانی دزی کردن  لە ٣٠٠ دینار کەمتر نەبێت،وە حایازەکردن دەستبەسەراگرتنی ماڵێکی گوازراوە یاخود دەستبەسەراگرتنی ماڵی کەسێک بۆ سودی خۆی یان کەسێکی تر کە سزاکەشی ڕونکراوەتەوە هەربۆیە لە یاسای بەرەنگاربونەوەی توندوتێژی خێزانی هیچ مادەیەک یاخود بڕگەیەکی تێدا نیە لەم بارەیەوە کە لەیاسای سزاکان دەقی لەسەر هاتوە.
بورهان ئەحمەد دادوەری داواکاری گشتی لە دادگای ڕزگاری لەو بارەیەوە وتی :-
بەپێی مادەی (٣) لە یاسای (اصول محکمات جزائی)ئەگەر بێت کەیسەکە لە نێوان اصول و فروع یاخود ژن و مێردا  دا بێت تنازلی تێدا بێت چونکە مافی کەسی دەیگرێتەوە و دۆسیەکە دادەخرێت لەبەر ئەو پەیوەندیە خێزانی کۆمەڵایەتیەی هەیە لە نێو خێزانەکاندا.
بەڵام ئەگەر تنازل نەبێت ئەوا بەپێی یاسای سزاکان سزاکە جێبەجێ دەکرێت
*بەڵام ئەگەر لە نێوان اصول فروع نەبوو بەڵکو پلە دوو تاوەک و پلە ٤ بوو لە خێزاندا ئەوا قبوڵی تنازل  ناکات  بەڵکو بەپێی دەقی هاتوو لە یاسای سزاکان سزا جێبەجێ دەکرێت.
زۆر جار دەبێت دادگا تەکیفی مادەکە بگۆڕێت لە مادەت (٧) لە یاسای بەرەنگاربونەوەی توندوتێژی خێزانی بۆ مادەکانی ٤٤٦،٤٥٣،٤٥٦ لەیاسای سزاکانی عێراقی بەڵام ئەم گۆڕینی تەکیفە هیچ کێشەیەک دروست ناکات .

بۆیە هیچ کێشەیەکی دروست نەکردوە چەندین کەیسمان هەبوە تەنها بە گۆڕینی تەکیفەکەی کەیسەکەمان یەکلا کردۆتەوە نەبونی دەقی ئەم مادانە لە یاسای بەرەنگاربونەوەی توندوتێژی خێزانی نەبوەتە ڕێگر و کەمکورتی لە یاساکە چونکە هەر لە مادەی ٨ ی یاساکەدا هاتوە کە حوکمەکانی یاسای سزادانی عێراقی یاخود یاساکانی دیکەی بەرکار لە هەرێم پیادە دەکرێن ئەگەر هیچ دەقێک لەم یاسایەدا لەسەری نەهاتبوو،کەواتە بۆ ئەمەش چونکە لە یاسای بەرەنگاربونەوی توندوتێژی خێزانی هیچ دەقێک لەسەری نەهاتوە بۆیە یاسای سزادانی عێراق جێبەجێ دەکرێت. 
 سەبارەت بە دادگای تایبەت مەند بە دۆسیەکانی مادەیی ٤٤٦،٤٥٣،٤٥٦ لێکۆڵەر (هیوا دارا )وتی  :-وتی لە ئیستادا ئێمە کەیسمان هەیە کە باوک سکڵای لە کوڕەکەی کردوە بە پێی مادەی ٤٤٦ لە یاسای سزاکان لێرەدا کەیسەکە لە چوار چیوەی خێزاندا و جۆری تاوانەکەش لە یاسای سزاکاندا هاتوە بەڵام ئێمە ئەم کەیسانە دەخەینە نوسینگەی توندوتێژی خێزانی و دادگای توندوتێژی خێزانی لێکۆڵینەوە لە دۆسیەکان دەکەن احالە ناکرێن بۆ دادگای تایبەت مەند .



چاوپێکەوتنی نوێنەری ڕێکخراو لەگەڵ دادوەری داواکاری گشتی (بورهان ئەحمەد)


ئیدارەی راپەرین
ئەگەر ئەو تاوانە كە ڕویداوە یەكێك بوو لەو ماددانەی سەرەوە، وە لە چوارچێوەی خێزاندابوو ئەوا لە نوسینگەی ڕانیە سكاڵاكە وەردەگیرێ و ئیش لەسەر كەیسەكە دەكرێ.لەبەرئەوەی لە ماددەی ٧ی توندوتیژی خێزانیدا باس لەوە دەكات جگە لەو تاوانانەی كە لە بڕگەكانی ئەو ماددەیەدا هاتووە هەر تاوانێكی تر بچێتە قاڵبی توندوتیژیەوە ئەوا دەگەڕێینەوە بۆ یاسای سزادانی عراقی.
بۆنمونە سەبارەت بە ماددە    ٤٤٦ كەسێك دێت سكاڵا دەكات دەڵێت ژن برام یان خەسووم هاتووە بۆ ماڵم و بڕێك پارەی بردووە ئێمە لێرەدا سكاڵاكەی لێی وەردەگرین. یانیش بۆنمونە لەبەینی ژن و مێردا یەكێكیان هەستاوە بە بردنی بڕێك پارە یان هەر شتێكی تر دێت سكاڵا دەكات ئێمە لێی وەردەگرین و هەوڵدەدەین كێشەكەیان بۆ چارەسەر بكەین.لەبەرئەوەی ڕێكارەكانی لێكۆڵینەوە لێرە بەنهێنیە و ئەمەش زۆر گرنگە بۆ پاراستنی خێزان،بۆنمونە لە بنكەی پۆلیس كاتێك كەسێك سكاڵا دەكات ئەوا ڕاستەوخۆ لێی وەردەگیرێ و ڕێكارەكانی لێكۆڵینەوە ئەنجام دەدرێت بەڵام  لێرە پێش ئەوەی سكاڵاكە وەربگرین و پەراوی لێكۆڵینەوەی بۆ بكەینەوە لەگەڵ لایەنەكان دادەنیشین لە هۆبەی كۆمەڵایەتی و دەروونی و یاسای بۆیە زۆربەی كات كەیسەكە هەر لەوێ چارەسەر دەكرێ.بەمەش كە ئاماری ساڵانە سەیر بكەین ڕێژەیەكی زۆری كەیسەكان چارەسەركراون پێش ئەوەی ببێت بە سكاڵا.زۆرجار هەیە نەك تەنها ئەو ماددانەی ئاماژە بۆكراوی سەرەوە سكاڵای تر هاتووە كە لەنێو خێزاندا نەبووە بۆنمونە ئافرەتە هاتووە سكاڵای كردووە لەسەر كەسێك كە وێنە و ڤیدێۆی بڵاو دەكاتەوە كە ئەمە ئەگەر زۆر ورد بینەوە لەوانەیە بچێتە چوارچێوەی ماددە   خراپ بەكارهێنانی ئامێرەكانی پەیوەندی بەڵام ئێمە سكاڵاكەمان لێوەرگرتووە بۆ پاراستنی ئافرەتەكە و چارەسەركردنی كێشەكە.








ناپاکی هاوسەرێتی و یاسای بەرەنگاربونەوەی توندوتێژی خێزانی 
پارێزگای سلێمانی
سەبارەت بەم بابەتە دادوەری دادگای لێكۆلینەوەی توندووتیژی خێزانی ووتی :بەڵێ ئیمە کەیسەکانی ناپاکی هاوسەری وەردەگرین، بەڵام دەبێت جیاوازی بکەین لە نێوان دوو جۆر لە ناپاکی هاوسەری کاتێک کە دێتە سەر باسی ناپاکی هاوسەری واتە (خیانەتی زەوجی) ئەوا ئەو کەیسانە لە تایبەتمەندی ئەم دادگایەدایە ، بەڵام ئەگەر دۆسییەک کرابێتەوە لەسەر (زینای زەوجی) کە ئەوەیان جۆرێکی تر لە ناپاکی هاوسەری ئەوە ئێمە ئەم داوایە نابینین بەڵکو دادگای تایبەتمەندی بەم تاوانە کە دادگای تاوانەکانە لە کاتێکدا بیسەلمێنێت کە بە شێوەیەکی فعلی زیناکە ئەنجامدرابێت.

پارێزگای دهۆك 
سەبارەت بەم بابەتە لەگەڵ هەریەك لە  پارێزەران فەهد سلیم و زستان چاوپێكەوتنمان ئەنجامدا، و  ڕوونیانکردەوە کە جیاوازی یاسایی هەیە لە نێوان بیرۆکەی "خیانەتی خێزانی" و "پێش خیانەتی خێزانی". بە پێی وتەیان، "پێش خیانەتی خێزانی" لە مادە (٧) ی یاسای دژ بە توندوتیژی خێزان ڕێکخراوە، و کاتێک دروست دەبێت کە پەیوەندییەکی نەیاسایی لە نێوان دوو لا هەبێت بەبێ ئەوەی کردارەکە بگات بە زینا. لەو حالەتەدا کردارەکە وەک "پێش خیانەتی خێزانی" ناسراوە و لەوانەیە لە مادە (٧) ی یاسای دژ بە توندوتیژی خێزان ژمارە ٨ی ساڵی ٢٠١١ بگات، یان هەندێک جار وەک شکاندنی حورمەی ماڵ ناسراوە بە پێی دۆخی ڕووداوەکە.

بەڵام "خیانەتی خێزانی" بە مانای یاسایییەکی ورد، کاتێک سەلماندراوە کە پەیوەندییەکی جنسی تەواو (زینای ژنی) هەبووە، و بە پێی مادە ٣٧٧ ی یاسای سزادانی عێراق ژمارە ٦٩ی ساڵی ١٩٦٩ بە زیندان سزادەدرێت. هەروەها تاکید کرد کە دەستپێکردنی کەیسەی خیانەی ژنی تەنها بەسەر شکایەتی یەکێک لە هاوسەرەکان لە بەرامبەر دادوەری لێکۆڵینەوەی پەیوەندیدار دەبێت، نەک بە شێوەی ئۆتۆماتیکی.

هەروەها ڕوونیانکردەوە کە ئەرکی دادگای لێکۆڵینەوەی توندوتیژی خێزان تەنها کۆکردنەوەی بەڵگە و ئەنجامدانی لێکۆڵینەوەی پێویستە، و دوای تەواوبوونی پرۆسەکان کەیسەکە بۆ دادگای پەیوەندیدار ئیحالە دەکرێت، کە زۆرجار دادگای جنح لە هەمان ناوچەیە، کە بڕیار لەسەر کەیسەکە دەدات لە بابەتی ئیدانە و دیاریکردنی سزا و جزای یاسایی.












چاوپێكەوتنی نوێنەری رێكخراو لەگەڵ پارێزەران فەهد سەلیم و زێستان مەجدان لە دادگای به رایى ئاكرئ



پارێزگای هەڵەبجە
بێ گومان پێشکەوتنی سەردەم و ئامێرەکانی پەیوەندی کردن  سەرباری ئەو سود و پێشکەوتنانەی کە پێشکەشی کۆمەڵگانی کردوە لەگەڵ ئەوەشدا خراپ بەکارهێنانیان لەگەڵدا بووە بە داخەوە یەکێک لەو چەمکانەی لەم چەند ساڵەی ڕابردوودا زۆر بەر گوێمان دەکەوێت لە دادگای بریتیە لە خیانە زەوجی ( ناپاکی هاوسەری ) بەو پێیەی ئەم چالاکیە لە هەبوونی خێزانێک دا و پەیوەندی هاوسەری دا ڕوودەدات و پەیوەندیەک هەیە لەگەڵیدا و یاسایی بەرەنگاربوونەوەی خێزان لە توندوتیژی بۆ ئەم مەبەستە سەردانی بەڕێز پارێزەر ( یادگار عبداللە ) مان کرد:
ئاماژەی بەوە کرد کە ناپاکی هاوسەری بریتیە لە دروست بوونی پەیوەندی ناشەرعیە لەدەرەوەی پرۆ دسەی هاوسەری وە کردەیەکی دیاری کراو نیە بەڵکو چەندین شێوازی هەیە کە بەداخەوە بەربڵاوترینیان گۆڕینەوەی نامەو وتەی سۆزداری و سێکسی و ناردنی وێنەیە لەڕێگەی تۆڕە کۆمەڵایەتیەکانەوە کەدەرئەنجامەکەی ئەوەیە ڕۆژ بەڕۆژ ڕێژەی جیابونەوەئ هاوسەری لەهەڵکشان دایە و سەبارەت بەوەی ئایا ناپاکی هاوسەری دەچێتە ڕکێفی یاسای بەرەنگاربوونەوەی خێزان لە توندوتیژی وتی نەخێر ناپاکی هاوسەری ناچێتە ژێر ڕکێفی  یاسای بەرەنگار بونەوەی خێزان لەتوندوتیژی لەبەر ئەوەی مادەی دوو بڕگەی یەکەم بەڕونی باس لەوتاوانانە ئەکات کەئەچێتە ژێر ڕکێفی یاسای ناوبراوەوە و تیایدا ناپاکی هاوسەری بونی نیە کەئەتوانین بڵێن ئەمەش یەکێکە لەوڕەخنانەی ڕوبەڕوی یاساکە ئەبێتەوە وتیشی بە داخەوە زۆرێک لە خەڵکی دەکەونە نێو تێکەڵکردنی ناپاکی هاوسەری و زینای هاوسەری  بۆیە پێویستە جیاکاری بکەین لەنێوان ناپاکی هاوسەری و زینای هاوسەری، کەناپاکی هاوسەری  بونی پەیوەندی ناشەرعی یە لەدەرەوەی پرۆسەی هاوسەری کەتیایدا سەرجێی ڕوی نەداوە و بەڵام زینای هاوسەری بریتی یە لەسەرجێی و مومارەسەی پرۆسەی سێکسی، بۆیە سکاڵا لەسەر ناپاکی هاوسەری لە دادگاکاندا وەرناگیرێت لەبەر ئەوەی ئەم بابەتە نەلەیاسای بەرەنگار بونەوەی خێزان نەلەیاسای سزادانی عێراق بەتاوان نەناسێنراوە وەهیچ یاسایەکی دیکە بونی نیە کەبەتاوانی ناساندبێت بەڵام  زینای هاوسەری بەپێی یاسای سزادانی عێراقی بەتاوان ناسێنراوەو ئەچێتە ژێر رکێفی مادەی ( ٣٧٧ ) لە یاسای سزادانی عێراقی، و لە پێناو دووربەنی هاوسەران لە دیاردە قێزەونە دەکرێت چەن شتێک بکرێت گرنگ ترینیان نزیک بونە لەخوا و تەوبە کردنە چونکە گەر هاوسەران نزیک بن لەبەرنامەی خوا هیچ کات و لەژێر هیچ پاساوێک دا ماف نادەن بەخۆیان بەدروست کردنی ئەو پەیوەندی یە ناشەرعی یە وەپاشان پیویستە لەسەر هاوسەران گرنگی بەیەک بدەن کات بەیەک ببەخشن سۆزو خۆشەویستی بۆ یەک دەربڕن قەدری یەک بزانن گەر ئەمانە پەیڕەو بکرێن ئەستەمە دروست بونی ناپاکی هاوسەری.
 
چاوپێكەوتنی نوێنەری ڕێكخراو لەگەڵ پارێزەر ( یادگار عبدالله)


ئیدارەی گەرمیان
(کارزان کەریم  )پارێزەرە و لەبارەی یاسای بەرەنگاربونەوەی توندوتێژی خێزانی و ناپاکی هاوسەرێتی دەڵێت هیچ پەیوەندیەک نیە لە نێوان ناپاکی هاوسەرێتی و یاسای بەرەنگاربونەوەی توندوتێژی خێزانی دوو بابەتی جیاوازن و هەریەکەیان ڕێچکەی یاسای خۆی دەگرێت چونکە:ـ
١-ناپاکی هاوسەرێتی لە مادەی ٣٧٧یاسای سزاکانی عێراقی دا هاتوە جیاکراوەتەوە دەڵێت:- 
*ژنێک زینا بکات و ئەو پیاوەی زینای لەگەڵ بکات سزای زیندانی دەکرێت. وا گریمان دەکرێت کە تاوانبارەکە پەیوەندی هاوسەرگیرییەکەی زانیبێت، مەگەر بیسەلمێنێت کە نەیدەتوانی لە هیچ بارودۆخێکدا بزانێت.
* مێرد بەهەمان سزا سزا دەدرێت ئەگەر زینا لە ماڵی هاوسەرگیریدا ئەنجام بدات. 
٢-یاسای بەرەنگاربونەوەی توندوتێژی خێزانی بە پێی دانشتنی یاسای ژمارە ٢٨ لە ڕۆژی ٢١/٦/٢٠١١توندوتێژی خێزانی جیاکردۆتەوە لە مادەی ٢ یاساکەدا ١٣ جۆری توندوتێژی باسکراوە باسی ناپاکی هاوسەرێتی نەکردوە. 
٣-سەلماندنی جۆرەکانی توندوتێژی لەدادگاکاندا ئاسانە بەڵام ناپاکی هاوسەرێتی کە پەیوەندیە لە نێوان دووکەس جاری وا هەیە تەنها قسەکردن و نامە گۆڕینەوەیە کە ئەمەش سەلماندنی زۆر قورسە.    

٤ -هەروەها ناپاکی هاوسەرێتی زۆر جار بە ویست و ئارەزوی کەسەکان خۆیان دەکرێت کە زۆر جار ژنەکە یاخود پیاوەکە ناپاکیەکە ئەنجام دەدات، بەڵام بابەتی توندوتێژی دەرونی کە نێوان دوو هاوسەردا دەکرێت ڕێژەکەی دیار نیە کە خەتای کامیانە بەڵکو بە لێژنەی توبی دەردەکەوێت کە هەریەکەیان سەدا چەن خەتایان بەردەکەوێت .
٤-ئەو یاسایەی لە پەرلەمانی کوردستان دەرچوە بەمەبەستی بەرەنگاربونەوەی توندوتێژی خێزانی لە دوای لێکۆڵینەوە احالەی دادگای کەتن یاخود دادگای تاوانەکان  دەکرێت بە پێی مادەکانی یاسای سزادانی  عێراقی تەسەروفی لەگەڵ دەکرێت ئەمیش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە یاسادانەران کاتی خۆی شارەزایەکی ئەوتۆیان نەبوە لەو بوارەدا ئەبێت دەسەڵاتی یاسادانان ئەو لێژنەیەی کە تایبەتە بەیاسادانان لە پەرلەمانی کوردستان  کەسانی پسپۆڕ و شارەزا بن بۆ ئەوەی ئەو یاسایانەی لە پەرلەمانەوە دەرچونە کاری پێبکرێت پەنا نەبرێتە بەر یاسای عێراقی .
هەروەها سەبارەت بە جۆرێکی ناپاکی هاوسەرێتی کە لەئێستادا بە زۆری لە نێوان هاوسەران باوە پارێزەری ناوبراو وتی :-
لە ئێستادا ئەو ژن و مێردانەی خیانەت دەکەن بۆ جیابونەوە پەنا دەبەنە بەر تۆمەت هەڵبەستن ژنەکە یاخود پیاوەکە ئەوی تر تۆمەتبار بار دەکات بەوەی کە ناپاکی ئەنجام داوە تاوەک و لێی جیاببێتەوە و کۆتای بە پەیوەندی هاوسەرێتی نێوانیان بهێنرێت بە زۆری پیاو ئەمە دەکات کە زۆر جار دەکەوێتە تۆمەت هەڵبەستن بۆ هاوسەری توندوتێژی لە ماڵەوە ئەنجام دەدات دوای دێت لە دادگای لێکۆڵینەوە سکاڵا دژی هاوسەری تۆمار دەکات بە بیانوی ئەنجامدانی خیانەت ،وە کەیسیش هەبوە تۆمەتەکەی بۆ چوەتە سەر و ژنەکەی لە ماڵ دەرکردوە و لێ داوە گەلاقی داوە دواتریش هاوسەرگیری تری ئەنجام داوە.

ئیدارەی راپەرین
سەبارەت بە خیانەی زەوجی كە ئایا كەیسەكانی خیانەی زەوجی لەنوسینگەی ڕانیە وەردەگیرێن بەحوكمی ئەوەی كە لەیاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانیدا باسی لێوە نەراوە.
بەڵێ ئیشی لەسەر دەكرێ و وەردەگیرێ هەرچەندە لە یاساكەدا باس نەكراوە.چەند ساڵێك پێش ئێستا بەو شێوەیە نەبوو بەڵام دواتر خۆمان وەكو نوسینگەی ڕانیە داوامان لە حاكم كرد كە بتوانین كەیسەكانی خیانەی زەوجی وەربگرین لەبەرئەوەی بابەتێكی هەستیارە و لێرە بە نهێنی ئیشی لەسەر دەكرێ و هەموو هەوڵێك دەدرێ بۆ چارەسەركردنی كێشەكە.پێش ئەوەی ئێمە ئیش لەسەر بابەتی خیانەی زەوجی بكەین چەند ساڵێك بەر لە ئێستا كەیسێك هەبوو كە ئافرەتێك پەیوەندی هەبووە لەگەڵ كەسێكی تردا دوای ئەوەی كە هاوسەرەكەی سكاڵای تۆماركردوە لە بنكەی پۆلیس مەفرەزە چووە بۆ ماڵیان دەسگیر كراوە لە نەتیجەدا كێشەكە زۆر گەورەتر بوو. بەڵام ئێمە وەكو نوسینگە لەحاڵەتی لەو جۆرە بەهیچ شێوەیەك كەسەكە دەستگیر ناكەین و پۆلیس نانێرین چونكە بەو شێوەیە كێشەكە گەورەتر دەبێ.بەتایبەت بابەتی خیانەی زەوجی كە لە ئێستادا زۆر بووە ئەگەر بێتوو ئێمە لێرە ئیشی لەسەر نەكەین ئەوا لەوانەیە چەندین خێزان هەڵوەشێتەوە و چەندین ئافرەت بكوژرێت...هتد بەڵام لێرە زۆر بەنهێنی و وریاییەوە ئیشی لەسەر دەكرێ و چارەسەر دەكرێ.










 
چاوپێكەوتنی نوێنەری ڕێكخراو لەگەڵ بەڕێز( ئامانج ملا وەڵزی)پۆستەکەی چیە ؟


هەمواری یاسای باری کەسێتی لە عێراق و کاریگەری و لێکەوتەکانی لە زیاد بونی  توندوتێژی خێزانی

پارێزگای سلێمانی
لە ڕاپۆرتی ئەم جارەماندا بە پێویستمان زانی تیشک بخەینە سەر بابەتێکی زۆر گرنگ و هەستیار کە هەمواری یاسای باری کەسێتی لە عێراقدا، کە بۆ ئەم مەبەستە چاوپێکەوتنمان لەگەڵ بەڕێز ( ڕێزان شێخ دلێر ) کرد کە ئەندام پەرلەمانی خولەکانی پێشوی عێراق و چالاکوانی بواری ژنانە کە لە هەمان کاتدا  پارێزەری ڕاوێژکارە .
 لە بارەی ئەم بابەتەوە دواو وتی: ئەم هەمواری یاسایە ژمارە (١)ی ساڵی ٢٠٢٥ کە هەمواری یاسایی باری کەسێتی عێراقی کردۆتەوە، ئەم یاسایە یەکسەر پشت دەبەستێت بە مەزهەبی جەعفەری یاخود کەسێک بیەوێت لەسەر یاسا کۆنەکە دەمێنێتەوە وە ئەگەر نەیەوێت دەچێتە سەر مەزهەبەکان، مەزهەبەکانیش دوو مدەوەنە دەردەکەن، مدەوەنەیەکی شیعی و مدەوەنەیەکی سونی، پاشان لە ناو ئەم هەمواری یاسای باری کەسێتیەدا چەند هەموارێکی کردووە بۆ نمونە بە تایبەتی هەمواری بۆ ئامێزگرتنی منداڵ (حچانە) کردووە کە ماددەی (٥٧) ئەڵێت کە منداڵ بوو بە تەمەنی ٧ ساڵی واتە ٧ ساڵی تەمەنی تەواو کرد کوڕبێت یان کچ لەلای دایکی بێت ئەگەر مێردەکەی مردبێت یاخود جیابوبێتەوە ئەوا لە (٧) ساڵیەوە منداڵەکە ئەگەڕێتەوە بۆ باوک ئەگەر دایکی منداڵەکە هاوسەرگیری کردبێتەوە یان نەیکردبێتەوە وە ئەگەر باوکەکە نامبێت بۆ باپیر ئەگەر باپیر نەمابێت بۆ داپیر و بەم شێوەیە، بابەتێکی گرنگی تر ئەوەیە کە کاتێک کە مدەوەنە دادەنێن فقهی سونی و فقهی شیعی دایئەنێن، ئەم مدەوەنەیە تەنها لە پەرلەماندا مناقەشە ناکرێت بەڵکو تەنها دەنگی لەسەر دەدرێت، دواتر کە دێتە سەر مدەوەنەکە مدەوەنەی شیعی لەسەر مەزهەبی جعفرییە وە ئەتوانم بڵێم کە خراپترین مدەوەنەیە کە هەتاوەک ئێستا دەرچوبێت لە عێراقدا وە ئەتوانم بڵێم کە لەم هەموواری یاسای باری کەسێتیەدا بە هەموو شێوەیەک مافی ژنی خواردووە بە هیچ شێوەیەک ڕێزی لە خێزان نەگرتووە. 

وەیەکێک لە بابەتەکان ئەوەیە لە دەرەوەی دادگا هاوسەرگیری دەکەن ئیتر تەمەنەکەی هەرچەنێک بێت ئەگەر وەلی ئەمری منداڵ ئەم کچەی بەدڵ بێت تا ئەگەر لەسەر بێشکەش بێت هاوسەرگیری دەکات دوای ئەوە هەموو مافەکان لەلای پیاوە، پیاو بۆی هەیە بڕیار بدات لەسەر ئەوەی ژنەکەی ئیش بکات یاخود ئیش نەکات یاخود دەچێتە دەرەوە، هەموو دەسەڵاتەکان دەگەڕێنەوە بۆ لای پیاو دوای ئەوە ئەگەر هاتوو تەنانەت لەسەر بژێویش، بژێوی هەمووی پیاو ئەیکێشێت بەڵام ئەگەر ژن لە سوڕی مانگانەدابێت پیاوەکە بۆی هەیە بژێوی نەکێشێت چونکە موتعەی لە ژنەکە نەبینیوە وە ژن بە هیچ شێوەیەک بۆی نیە داوای جیابوونەوە بکات تەنها لە دوو حاڵەتدا نەبێت، حاڵەتێکیان ئەگەت هاتوو پیاوەکە هجری کرد واتە ژنەکەی بەجێهێشت دوای (٤) ساڵ وە حاڵەتێکی تر ئەگەر هەر بژێوی نەکێشێت ئەویش ئەبێت بیسەلمێنێت لەلایەن جمیعی فقهی شیعی ئەمانە بڕیاردەدەن شتێک نیە بچێتە دادگاوە وە گرێبەستی هاوسەرگیری هەمووی لەدەرەوەی دادگا ئەکرێت تەنها بۆ ئەوەی گرێبەستەکە بەشێوەیەکی یاسایی دەردەهێنن دەچنە ناو دادگا کەواتە ڕاستەوخۆ هاوسەرگیری دەرەوەی دادگای الغا‌و کردۆتەوە، مدەوەنەی شیعی وە هاوسەرگیری و هێنانی ژنی دووەم تا چوار ژن حەڵاڵە وە هەروەها ڕێگەشی داوە بە هاوسەرگیری مسیار وە حچانە (ئامێزگرتن) ی مناڵ بە هەموو شێوەیەک بۆ پیاوێک شیعەبێت مەزهەبی، زاڵ دەبێت بۆ جی بەجێکردنی یاساکان بۆیان وە ژن سەڵاحیەت و حوریەتی نامێنێت کە بچێت داوا تۆمار بکات بۆ نمونە بە زیان گەیاندن، 
وە لەکاتی ئەوەی کە وەرەسە بمێنێتەوە بۆ ئەو ژنە یاخود هەتا ئەگەر بۆ نمونە مێردەکەی ئەمرێت داوای مارەیی ئەکات، موڵک (عەقار)ی هیچ ناکەوێت ئەم ژنە تەنها بە ماددی ئەویش ئەبێت بیسەلمێنێت بۆ نمونە پیاوێک چەند خانویەکی هەیە لەدوای بەجێ دەمێنێت بۆ ئەم ژنە نابێت بەڵکو بۆ براکانی دەبێت کەواتە موڵکی بە موڵکی بۆ ژن نیە و وەبە وەرەسەش بۆ ژن ناچێت. 
وە ئەم یاسایە لە ئێستادا جێبەجێ دەکرێت بەسەر مەزهەبی شیعەدا بەڵام مەزهەبی سونی مەشروعێکیان هەیە بەڵام هێشتا نەهاتۆتە ناو پەرلەمان دەنگی لەسەربەن وە بەبێ ئەوەی ڕەچاوی هیچ بکرێت کە بارودۆخی باوکەکە خراپە یاخود باوکەکە نەماوە ماڵی باپیرە بەبێ هیچ چەند و چوونیەک ئەو منداڵانە ڕادەست دەکرێنەوە وە بەپێی ئەم یاسایە بێت کە بڕیارێک ڕاستەوخۆ واجب تنفیژ نەک وەکو ئێستا کەبڕیارێک دەردەچێت لە بەڕێوبەرایەتی جیبەجێکردن تنفیژی بکەی کە ئەمەش وای کردووە زۆر لە دایکەکان هاتونەتە هەرێمی کوردستان و منداڵەکانیان هێناوە بۆ ئێرە بۆ ئەوەی منداڵەکانیان لێ نەسێننەوە.

هەر سەبارەت بەم بابەتە ڕاوبۆچوون و سەرنجی بەڕێز دکتۆرە (ڕازاو گوڵێ) کە پارێزەر و چالاکوانە وەرگرت، کە بەڕێزیان بۆمان دووان و وتیان: 
مدەوەنەی جەعفەری کە لە لایەن ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقەوە واژوکرا و دەنگی لەسەردرا کە دەبێتە جێگرەوەی یاسای باری کەسێتی ژمارە (١٨٨) ی ساڵی (١٩٥٩) کە ئەم مدەوەنەیە لە (٣٣٧) ماددە پێکهاتووە لە چەند دەروازەیەک پێک هاتووە کە لە چوارچێوەی هاوسەرگیری و جیابوونەوە و میرات و وەسیەت و هەموو ئەم بابەتانە کە زۆر زۆر ورد کراوەتەوە ناچێتە چوارچێوەی یاسا، بەڵکو داڕشتنێکی زۆر زۆرە و چۆتە تەفاسیلەوە وە من خۆم پێم وایە کە مدەوەنە دەستەواژەیەکی نامۆیە لە قاموسی یاسادا وە پێشتر لە هەموو ئەو دەستەواژانەی کە بەکارهێنراوە لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و لە پەرلەمانی کوردستان لە دەسەڵاتی یاسا داناندا دەستەواژە یەکمان نەبووە بە ناوی مدەوەنەوە وە ئەمە بابەتێکە لە داهێنانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقە، سەرەتا کە ئەم مدەوەنەیە ئەخوێنینەوە پێمان وایە ئەوە کە ئازادی یاوە بە تاکەکان وە ئەڵێ ئەتوانن بەپێی مەزاهیبی خۆیان کە پشتیان بەستووە بە  ماددەی (٤١) لە دەستووری عێراقیدا کە تاکەکان ئازادن لەوەی کەوابەستەی مەزاهیبی خۆیان بن بەڵام کاتێک کە ئەچینە پڕۆسەکەوە لە پێناسەی گرێبەستی هاوسەرگیرییەوە دەستپێدەکەین تێدەگەین شتێک نامێنێت بەناوی یاسا وە شتێک نامێنێت بەناوی ئەوەی پێی بوترێت ماف و پێی بوترێت ئەرک بە پێچەوانەوە وا داڕێژراوە کە وێنای ژن و پیاوێک دێتە پێش چاوت، پیاوێک بەمانای وشە ئەوەی بەسەردا جێبەجێ دەکرێت  (الرجال قوامون علی النسا‌و) واتە ئیتر ئەم پیاوە وایە سەرۆکی خێزانە و باڵا دەستە و هەموو هێز و دەسەڵات لەلای ئەو کۆکراوەتەوە وە ژن تەنیا ئەرکی دووشتە، ئەرکی سێکس وە بەڕێوەبردنی ماڵ و دروستکردنی منداڵە. 
کاتێک یەکەم ماددەی تایبەت بە گرێبەستی هاوسەرگیری ئەخوێنیتەوە گرێبەست نیە، بەڵکو تەنها بۆ چێژە، بڵێین ئەم دوو کەسە ژن و پیاوێکە کچ و کوڕێکە، کچەکە هەموو ئەرکی ئەوەیە چێژ بە پیاوەکە ببەخشێت وە پیاو هەموو دەسەڵاتێکی هەیە لەبەرامبەردا دیاریکردوە کە چۆن ئەم ژنە ئەکڕێت وە چۆن لە ماڵەکەدا ڕایئەگرێت بۆ نمونە لە کاتێکدا کە سەرجێی لەگەڵدا ناکات (سێکس) پیاوەکە ئەتوانێت بژێوی نەیاتێ لە کاتێکدا کە نەخۆشبێت یان لەکاتی منداڵ بووندا کە منداڵی ئەبێت بۆیە سەیر ئەکەیت چوتە ناو هەموو ئەو وردەکارییەوە وە هیچ بەرامبەرێک نابینین بۆ ئەوەی کە بڵێین کە ئەمە گرێبەستی هاوسەرگیرییە و ئەرکی ئەوەیە و مافی ئەوەیە، هەروەکو چۆن لە پێناسی یاسای باری کەسێتی هەموارکراو ژمارە (١٥)ی ساڵی  (٢٠٠٨) لە هەرێمی کوردستان کە دەبینین کە دەڵێت  پێناسەی گرێبەستی هاوسەرگیری  کردووە کە دەڵێت هاوسەرگیری گرێبەستێکە لە نێوان ژن و پیاوێکدا کە بەیەک شیاوبن وە ئەم گرێبەستە بەرپرسیاریەتی هاوبەش دروست دەکات بە پێچەوانەوە لە مدەوەنەی جعفری دا هیچ ڕۆڵێک نەماوە بۆ گرێبەست وە هیچ ڕۆڵێک نەماوە بۆ دادگا وە هیچ ڕۆڵێک نەماوە بۆ شیاوی هاوسەرگیری ئەهلیەی قانونیەکە لە قانونەکەدا دیاریکراوە کە (١٨) ساڵی تەمەنی  تەواو کردبێت، واتە یەکەم گرێبەست نیە و ڕۆڵی دادگا نەماوە وە ئەمان ئەتوانن لەلای پیاوانی دین و مەزاهبی خۆیان گرێبەستەکە ئەنجام بدەن و پێویست ناکات بچنە دادگا وە کە ئەشچنە دادگاوە واتە مەرجی تەمەنی تیانیە کە کچ لە تەمەنی (٩) ساڵ و وە کوڕ لە تەمەنی (١٥) ساڵ ئەتوانن هاوسەرگیری بکەن.
وە دووەم هیچ پێوەرێکی پشکنینی پزیشکی نامێنێت واتە هەر کەسێک نەخۆش بێت یان باری عەقڵی و دەروونی تەواو نەبێت لەبەرئەوەی نایەتە دادگا و ئەم حاڵەتە بەدیار ناکەوێت، ئەتوانن لەلای پیاوێکی ئایینی ئەو گرێبەستەی بۆ بکەن وە هەر سەبارەت بە گرێبەستی هاوسەرگیری ئێمە دەزانین لە کوردستان ئەو مەرجانەی کە دیاریکراوە کە مەرجی تەمەن و مەرجی عەقڵ و مەرجی تەندروستی وە بینینی خول، ئەوانەی کە هاوسەرگیری دەکەن وەکو هۆشیاری یاسایی و تەندروستی و کۆمەڵایەتی بەڵام بەپێی ئەم مدەوەنەیە بێت هەموو ئەمانە کاری پێناکرێت و لە دەرەوەی دادگا هەموو ئەم شتانە ئەکرێت. 
لەبەر ئەوەی مەرجی تەمەنی نیە و منداڵێک لە دەرەوەی دادگا مارە ئەکرێت ئیتر ئەم منداڵە ئەبێت بە دایک خۆی منداڵی ئەبێتەوە وە لە ئەگەری زۆردا ئەم هاوسەرگیریانە شکست دەهێنێت یان بەپێی ئەو دەسەڵاتەی کە خۆیان هەیانە ئەتوانن تەڵاقی بەن وە کاتێک ئەم منداڵە خۆی بۆتە دایک منداڵێکی هەیە و مێردەکەی تەڵاقی یاوە ناتوانێت هیچ مافێکی خۆی بەدەست بهێنێت چونکە لە بنەمادا هیچ گرێبەستێکی هاوسەرگیری نیە لەناو دادگادا. 
وە بابەتی بژێوی وەکو وتم کە بژێوی لە هەرێمی کوردستان کە یاساکە دیاری کردووە وە ئەم بژێویە بۆ ژن لە بەرامبەر ئەوەیە چەند ئەم ژنە بە بەردەوامی بەردەست بێت بۆ پیاوەکەی وە ئەگەر بەردەست نەبوو ئەوا بژێویشی ناکەوێت وە لە بابەتی جیابوونەوەشدا بێگومان هەموو بڵێین ئەو مافە لەلای پیاوە هەرکاتێک بیەوێت ئەتوانێت تەڵاقی بدات لەبەر ئەوەی لە دادگا گرێبەستی هاوسەرگیریەکە نەکراوە وە بابەتی تفریق و تەڵاقی خلعی و ئەو بابەتانەی کە یاساکە وەکو ڕکارێک و مافێک داویەتی بە ژن لەو حاڵەتانەدا کە جیائەبێتەوە لەم مدەوەنەیە هیچ ئەوەمان نیە بتوانێت تفریقی قهنائی بکات یاخود ئەمانەی هەموو گەراندۆتەوە بۆ مەرجەعەکەی خۆیان واتە لەو حاڵەتانەدا ژن ئەبێت بگەڕێتەوە بۆ مەرجەعەکەی خۆی، مەرجەعەکەی خۆشی جارێکی تر ئەو بیری کۆنەپەرستی و پیاوسالاریە کە هەمووماف بۆ پیاوە وە ژنێک بیەوێت لە مێردەکەی جیابێتەوە ئەبێت ڕوو بکاتە مەرجەع وە مەرجەعیش بێگومان ئەو مافەی ناداتێ.
وە بابەتێکی تریش بابەتی فرەژنیە کە ڕێگە پێدراوەو پیاو ئەتوانێت فرە ژنی بکات وە هیچ ڕێگریەک نیە کە ئێمە ئەزانین کە یاسای باری کەسێتی کۆمەڵێک مەرجی داناوە بەڵام لە مدەوەنەی جەعفەری هیچ مەرجێک نیە و پیاو ئازادە چەند ژن دەهێنێت.
وە بابەتێکی تر بابەتی میراتە لە مدەوەنەی جەعفەری کە لەلای ئەوان جیاوازی هەیە لە ماڵی گواستراوە و نەگواستراوە، لە ماڵی نەگواستراوە ژن نابێتە میراتگر واتە لە خانوو هەموو ئەشتانەی ناگوازرێتەوە و جوڵەی پێناکرێت نابێتە میراتگر وە ئەو بابەتانەی کە گواستراوەیە ئەبێتە میراتگر بۆ نمونە کە خۆیان باسی ئەکەن کە ئێستا بە پێی سەردەم وەکو ئۆتۆمبێل یان مەڕو ماڵات.
 
چاوپێكەوتنی پارێزەری رێكخراو لەگەڵ بەرێز دکتۆرە (ڕازاو گوڵێ) پارێزەر و چالاکوان

پارێزگای دهۆك
وەک تیمی پارێزگای دهۆک  سەردانێکی مەیدانیمان لەگەڵ دادوەرە شرمین، دادوەری دادگای لێکۆڵینەوەی دهوک ئەنجام دا،  سەبارەت بە گۆڕانکارییە پێشنیازکراوەکان لە یاسای باری کەسی ژمارە ١٨٨ی ساڵی ١٩٥٩ و کاریگەرییەکانی لەسەر هەرێمی کوردستان 
 دادوەرەکە ڕوونیکردەوە کە هەرێمی کوردستان هیچ گۆڕانکارییەک لە لایەن دەسەڵاتی یاساییەکانی بەغدا جێبەجێ ناکات مەگەر پەرلەمانی هەرێم پەسەندی بکات. بۆیە گۆڕانکارییەکانی دوایین کە پێشنیازکراون هێشتا لە هەرێم جێبەجێ نەکراون و هیچ کاریگەرییەکی یاسایی ڕاستەوخۆیان لە دادگاکانی دهوک نییە. هەروەها تاکیدی كردەوە کە "مدونەی جعفری" لە چوارچووی ئەو گۆڕانکارییانە لە هەرێم بەکارنەهاتووە.
بەڵام دادوەرەکە باسی کرد کە ئەگەر لە داهاتوو ئەو گۆڕانکارییانە پەسەند بکرێن و لە هەرێم جێبەجێ بکرێن، بە پێی هەڵسەنگاندنی یاسایی خۆی، لەوانەیە کارەساتێکی کۆمەڵایەتی و مەسیبەتێکی ڕاستەقینە دروست بکات، بەهۆی ئەوەی کاریگەرییە نەخوازراوەکان لەسەر بنەمای خێزان و ئاسایشی کۆمەڵگا. ڕوونیکردەوە کە مەترسییەکان لەوانەیە زیادبوونی کەیسەکانی توندوتیژی خێزان بێت لە ئەگەری تعدیل كردنی هەندێک چابگەی پەیوەندیدار بە خیزان گۆڕانکاری بکرێت، یان زیادبوونی  تێکچوونی خێزان بەهۆی جیاوازی سەرچاوەی یاسایی یان فراوانکردنی دەسەڵاتەکان، هەروەها لەوانەیە چمانەتەکانی مافی ژن و منداڵ لاواز بکرێن بە بەراوردی یاسای هەرێم، وەک هەروەها دروستکردنی دوو یاسا لە یەک بوار کە ئاسایشی خێزانی و کۆمەڵایەتی تێلبدات. لە کۆتایی ئەم باسەدا تاکیدی کرد کە ئاسایشی خێزان پێویستی بە یاسایەکی هاوبەش هەیە کە مافی دەستوریی ژن و منداڵ پاراست، و هەر گۆڕانکارییەک پێویستە بە زاویەی کاریگەرییەکی ڕاستەقینەی لەسەر کۆمەڵگا هەڵسەنگێنرێت، نەک تەنها بە خوێندنی دەقەکانی یاسا.


پارێزگای هەڵەبجە


  هەموارە نوێکەی یاسای باری کەسی عێراق کە ماوەی چەند ساڵێکە باسی هەیە بۆ ئەوەی دەربکرێت لە ساڵی ٢٠٢٥ دەرچوو و ئەم هەموارە نوێیە زۆرترین قسە و سەرنجی لەسەرە بەو پێیەی هەڵگری فکرێکی مەزهەبی و لەگەڵ بنەماکانی کۆمەڵگای مەدەنی و یاسا مرۆییەکان و تەنانەت دەستووریش یەک ناگرێتەوە بەڵام لە عێراق دەرچووە بووەتە ئەمری واقع و هەرێمی کوردستانیش بەشێکە لە دەوڵەتی عێراق بێ گومان هەبوونی هەموارێکی لەم شێوە کاریگەری دەبیت  بۆ ئەم مەبەستە سەردانی بەڕێز دادوەر ( فەریق شێخ حمە صاڵح ) مان کرد:
سەبارەت بەو هەموارەی ساڵی پار کرا لە یاسای باری کەسیەتی کە ناسراوە بە یاسای باری کەسیەتی جەعفەری ئەوە هەرێمی کوردستان ناگرێتەوە بەڵکو ناوچەکانی تری عێراق دەگرێتەوە لەبەر ئەوە ئێمە زۆر پەیوەندیدار نەبووین پێوەی و زۆر ئاگامان لێی نیە بەڵام هێندەی ئاگادار بین کارکردن بە یاساکە اختیاریە دەبێت لایەنەکان هەردووکیان یان یەکێکیان اختیاری بکات کە بەم هەمووارە لە گرێبەستی زەواجەکەی و ڕێکارە یاسایەکانی کار بکرێت ئەو کات ئەم هەموارەی بەسەردا پیادە دەکرێت، وە سەرنجمان لەسەر ئەم هەموارە ئەوەیە کە بە شێوەیەکی گشتی بەدڵمان نیە لەبەر ئەوەی یاسای باری کەسی ژمارە ١٥٨ ساڵی ١٩٥٩ بە یاسایەکی باشی دەزانین دوور لە هەژموونی مەزهەبی دانراوە چونکە عێراق وڵاتێکە چەندین مەزهەبی تێدایە بۆیە گەر دەست بکەیت بە دانانی یاسایەکی مەزهەبی زۆر قورس دەبێت بۆ هەیئەی مەحکەمە و بۆ خەڵکیش بە تایبەتی کە ئێستا زەواج لە نێوان مەزهەبە جیاوازەکاندا ڕووی داوە بۆیە دەڵێین یاساکەی پێشو زۆر باشە و حەکیمانە مامەڵەی کردووە و سوودی لە هەموو مەزهەبەکان وەرگرتووە و ئەو شوێنانەشی وردەکاری هەیە و خلافات هەڵدەگرێ باسی لێوە نەکردوە و لێی گەڕاوە بۆ دادوەر لە کاتێکدا کە دەقێکی لەبەردەست نەبوو بگەڕێتەوە بۆ بنەما دادوەریەکان و بنەماکانی شەریعەتی ئیسلامی ئەوانەی کە کۆدەنگی لەسەر و لەوێوە خۆی چارەسەری بابەتەکە دەکات و چەندین ساڵە لە عێراق بە باشی ڕۆشتووە و کاری خۆی کردوە لەبەر ئەوە ئەمە لەگەڵ هەمووارەکەدا نین، و سەبارەت بەوەی کە ئەم هەموارە ڕۆڵی هەبووە لەسەر زیاد کردنی توندوتیژی لەبەر ئەوەی ئەم هەمووارە لێرە جێبەجێ ناکرێت و تا ڕادەیەکیش نوێیە و هیچ ئامارێکمان لەبەردەستدا نیە تاوەکو بزانین ڕۆڵی هەبووە لە زیاد بوونی توندوتیژی یاخود نا، و حاڵەتمان هەیە کەوا کەسەکان پەنا ببەنە بەر دادگاکانی حوکمەتی ناوەندی ئەویش لە حەڵەتەکانی هاوسەرگیری دووەم لەبەر ئەوەی لە هەرێم یاسای باری کەسی ساڵی ٢٠٠٨ هەموارکراوەتەوە و بابەتی تعددی قورس کردوە بۆیە هەندێک کەس تاوەکو لەو کۆتانە خۆی دەرباز بکات کەوا لە هەموارەکەی هەرێمدا هەیە پەنا دەباتە بەر ئەوەی هاوسەرگیری دووەم و بەرەو سەرەوەش لە دادگاکانی ناوەڕاست و خوارووی عێراق بکات.

ئیدارەی گەرمیان
یاسای باری کەسێتی ژمارە ١٩٥٦ لە عێراقدا کاری پێدەکرێت لە ساڵی ٢٠٢٥ ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق هەستان بە هەموارکردنەوەی یاساکەو چەند برگەو مادەیەکی نوێ جێگەی هەندێک لە بڕگە و مادەکانی یاسا کۆنەکە گرتەوە کە ئەمەش هەر زوو شەقامی عێراقی و ڕێکخراوەکانی ژنان و کۆمەڵگای مەدەنی چەندین کاردانەوە و مشتومڕی لە عێراق و کوردستان گرتەوە تەنانەت لە ئاساتی نیودەوڵەتی ڕێکخراوی نێودەوڵەت بۆ مافەکانی مرۆڤ هەرزوو داوای هەڵوەشانەوەی هەموارە یاساکەیان کرد ،ئەوەی زیاتر هۆکاری ناڕەزایەتی بوو بڕگیەکی مادەکە بوو کە تەمەنی هاوسەرگیری بە تەمەنی پێگەشتوی (سن بلوغ)بە تەمەنی هاوسەرگری دابنرێت کە ئەمەش بە پێی ڕای زانایان و یاساناسان تەمەنی پێگەشتو لە کچاندا ٩ ساڵ لە کوڕاندا ١٤ ساڵ دەگرێتەوە،ئەمە جگە لەوەی لە بڕگەیەکی تری یاساکەدا هاتوە کە مافی دایەنی لە دایک دوای گەشتنی منداڵەکەی بە تەمەنی ٤ ساڵ وەردەگرێتەوە ئەمە لە کاتێکدا بوو کە بە پێی یاسا کۆنەکە تاوەکو تەمەنی ١٨ ساڵ منداڵ بۆ دایک بوو ،لەم بارەیەوە پارێزەری ڕاویژکار  (نەشاد عومەر علی )وتی :-

ئەم یاسایە عێراقی گەڕاندەوە بۆ پێش ساڵی ١٩٥٩ ئەوەی زیاتر جێگەی نیگەرانیە ئەوەیە کە ئەم یاسایە بابەتی ململانێی مەزهەبی هێناوەتەوە ناو یاساکە کە پێش ١٩٥٩ بونی بوە ڕێگە دادەت بە وەی هەر ژن و پیاوێک بیانەوێت هاوسەرگیری بکەن مەزهەبی خۆیان دیاری بکەن بیانەوێت مەزهەبی جەعفەری بەسەریان جێبەجێ بکرێت بە هەموو ئەو ئاسەوارانەی کە دوای هاوسەرگیری لێ دەکەویتەوە کە زیاتر بابەتی هاوسەرگیری تەمەنی ٩ ساڵی لە کچان و وەرگرتنەوەی دایەنی منداڵ لە دایکی جێگەی مشتومڕە کاریگەری خراپی لێدەکەویتەوە هەرچی دەربارەی هەرێمی کوردستانە بە شیوەکی  بەهێچ شێوەیەک لە داگاکانی هەرێمی کوردستان کاری پێ ناکرێت چونکە خاوەنی هەمواری یاسای باری کەسێتی خۆمانین ،بەڵام مەترسیەکەی لەوەدایە بە تایبەت ناوچەکانی گەرمیان کە هاوسنورین لە گەڵ ناوچەکانی تری دادگاکانی ژێر دەسەڵاتی حوکمەتی عێراقی هاوشێوەی فرە ژنی و هاوسەرگیری تەمەنی ١٥ ساڵی کە خەڵکی خۆمان ڕودەکەنە دادگاکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم ئەمەش کەسێک ئەگەر بیەویت بچێتە دادگانی دەرەوەی هەرێم هاوسەرگیری بکات لەسەر مەزهەبی شیعیە وتەمەنی ٩ ساڵ بێت یاخود کەسێک داوای گۆڕینی مەزهەب بکات لە گرێبەستی هاوسەرگیریەکەی ئەوا دەتوانێت لەو دادگایانە ئەنجامی بدات بە پێی دەستوری عێراقی هاوڵاتی عێراقی بۆی هەیە لە هەموو دادگاکانی عێراق مامەڵەکانی ئەنجام بدات و دادگاکانی هەرێمی کوردستان هیچ اجرائەتێکیان پێ ناکرێت ،ئێمە هاتەوەکو قەوارەیەک و هەرێمێک بین لە چوارچێوەی عێراقدا مەترسی هەمواری ئەم یاسای جەعەفەریەمان لەسەر دەبێت کە ڕۆژیک لە ڕۆژان کەسێک سکاڵا بکات لە دادگای قەزا داوای جێبەجێکردنی ئەم هەموارە بکات لە هەرێم ،ڕەنگە دادوەرێکیش بکەویتە مەترسیەوە کە یاسایەکی عێراق جێبەجێ ناکات دادگاکانمان توشی ئەشکالی یاسای ببنەوە بۆیە مەترسیەکەی و کاریگەریەکەی لە هەرێمی کوردستانیش بەم شێوەیە بونی دەبێت دەبێتە هۆی زیادبونی توندوتێژی بەرامبەر کچێکی منداڵ کە هاوسەرگیری بکات یاخود وەرگرتنی مافی دایەنی لە دایک کە ئەمانە خۆیان هۆکارن بۆ زیادبونی توندوتێژیە خێزانیەکان .
( فەریدون اسماعیل- قادر) کە ماستەریان هەیە لە نەخۆشیە دەرونیەکان و خوێندکاری دکتۆران لە نەخۆشیە دەرونیەکان لە بارەی هاوسەرگیری پێشوەختەو کاریەگەریەکانی وتی :ئەو کەسەی کە هاوسەرگیری دەکەن لە تەمەنێکی بچوک و خوار ١٨ ساڵ کە کارگەریەکی زۆر نەرینیە توشی کۆمەڵێک لە حاڵەتی دەرونی دەکات کە یەکێک لەوانە خەمۆکیە کە بێ هێزە بێ تاقەتە حەزی بۆبخۆ کوژی هەیە جگە لەوە هەندێک جار دڵە ڕاوکێ بۆ کەسەکە دروست دەکات هەمیشە دودڵە و ڕا ڕایە و ڕێژەی ستریسیان زیاد دەکات کە ئەمانە هەموو کاریەگەری خراپیان دەبێت لە چوار چێوەی خێزان کە ئەمانە کاریگەریان دەبێت لە سەر منداڵەکان و بەکارهێنانی توندوتێژی خستنەوە و پەروردەکردنی منداڵی دژە کۆمەڵگا  جگە لەوەی هاوسەرگیری پێشوەختە هۆکارن بۆ زیاد بونی ڕێژەی جیابونەوە توێژینەوەیەک لە وڵاتی هندستان کە زۆرترین ڕێژەی هاوسەرگیری پێشوەختەی تیدا کراو ڕێژەی    لە ٪؜٨٠  توشی جیابونەوە بونتەوە کە دەتوانم بڵێم هۆکارن بۆ زیاد بونی توندوتێژی لە چوار چێوەی خێزانەکاندا .
ئیدارەی راپەرین
پارێزەری ڕاوێژكار (دەشتی قادر) سەبارەت بە هەمواری یاسای باری كەسی لە عراق بەڕێزیان باسیان لەوە كرد كە چەند خاڵێكی گرنگ هەیە لەو هەموارەدا كە جێگەی سەرنج و وردبوونەوەن لێی، 
*لەوانە ئەو هەموارە ماف دەدات بەهەر كەسێك كە دێت بۆ دادگا بۆ ئەجامدانی عقدی زەواج دەتوانێت مەزهبەكەی دیاری بكات یان لەسەر ئەو مەزهبەی كە خۆی دەیەوێت اختیاری بكات عقدی زەواجەكەی تەنزیم بكات و زەواجەكەی بكات واتە دەتوانێت لەناو عقدی زەواجەكەیدا بنوسێ (مسلم/شیعی ) (مسلم/سونی) ئەمەش دەبێتە هۆی پارچە پارچە كردنی یەك پارچەی دەسەڵاتی دادوەری لە عراق.دەبێتە جۆرێك لە تۆخ كردنەوەی تائفە گەری لە عراق كە ئەوەش پێچەوانەی ماددەی ١٤ی دەستوری عراقە كە دەڵێت عراقیەكان لەبەردەم یاسادا یەكسانن.
*خاڵێكی تر لەسەر بەخێوكردنی منداڵ و بابەتی میرات لەلایەن ژنەوە كە بەڕاستی ئەوە جۆرێكە لە لێدان لە پێگەی ژن وە لاواز كردنی مافەكانیەتی ئەویش بەوپێیەی ئەو قانونە پشتی بەستوە بە مدونەی احكامی شەرعی كە شیعیەكان زۆر پشتی پێ دەبەستن، ئەویش ئەوەیە كە بەخێوكردنی منداڵ گۆڕانی بەسەردا هاتووە ئەوەی كە لای خۆمان هەیە ئەوەیە حەزانە(مافی دایەنی) هی دایكە تاوەكو منداڵ تەمەنی دەبێتە ١٨ ساڵ بەڵام لەو تعدیلەدا دەڵێ كوڕ تا تەمەنی دوو ساڵ و كچیش تا تەمەنی حەوت ساڵ لای دایكی دەبێت دواتر ئەو مافی دایەنیە دەگوازرێتەوە بۆ باوكەكە كە ئەوەش لەبەرژەوەندی منداڵدا نیە.واتە بەخێوكردنی منداڵ لە مافێكی چاودێری دایكەوە دەگۆڕێت بۆ مافی خاوەنداریەتی باوك.
*سەبارەت بە میرات باس لە بێ بەش كردنی ژن كراوە میراتی زەوی و خانووبەرە ئەویش بەو مانایەی كە بۆ نمونە عقارێك(خانوو یان زەوی) لەلایەن مێردەكەیەوە بەجێ دەمێنێت یاخود مێردەكە كۆچی دوای دەكات ئەو ژنە نابێتە شەریك واتە ئەو ماڵە(شائعە) هاوبەشە كە بەجێ دەمێنێت نابێتە شەریك لە عەقارەكەدا بەڵكو دەبێ قیمەتێكی مالی(پارە) وەربگرێت و بڕواتە دەرێ .
*سەبارەت بە هاوسەرگیری تعدیلەكە وەكو خۆی هێشتویەتیەوە بەڵام ئەوەی كە گرفتە ئەوەیە كە بۆ منداڵانی خوار تەمەنی پازدە ساڵ عقدی زەواج رێك بخرێت ئەویش بەگەڕانەوە بۆ ئەنجومەنە زانستیە فیقهیەكان كە ئەوقافەكان لە دیوانی وقفی سونی و شیعی بەتایبەتیش دیوانی وقفی شیعی كە هەندێك ئیستسنای فیقهی بخەنەڕوو بۆئەوەی كە هاوسەرگیری بە كچانی خوار تەمەن پازدە ساڵ بكەن.
سەبارەت بە مافی هاوسەرگیری بۆ تەمەنی نۆ ساڵ دیارە یاساكە بەسەراحەت نەیگوتوە ڕێ پێدراوە بەڵام دەڵێ پشت بە دەقە فیقهیەكان دەبەسترێ.دەقی فیقهیمان هەیە كە ڕێگە دەدات تەمەنی نۆ ساڵ یاخود خوار پازدە ساڵ زەواج بكات.
*بابەتێكی تر كە زۆر مەترسیدارە لەو تعدیلەدا مەسەلەی عقدی زەواجی خارجیە ئەوەیە كە كەسێك لەدەرەوەی دادگا زەواج دەكات محكمە پابەندە بەوەی كە ئەو عقدەی كە لەدەرەوە كراوە تسدیقی بكات ئەوەش جۆرێكە لە ڕاكردن لە پشكنینی پزیشكی  و دڵنیا بوون لەتەمەن ...هتد هەموو ئەو اجرائاتانەی لە تەنزیمی عقدی زەواجدا هەیە لەوێ دەتوانن لێی ڕا بكەن،محكەمە تەسدیقی عقدی زەواجەكە دەكات.


چیرۆكی سەركەوتن
پارێزگای سلێمانی
خانمێکی (٥٥) ساڵ هاوسەرگیری کردبوو خاوەنی (٤) کچ بوو، یەکێک لە کچەکانی هاوسەرگیری کردبوو، ئەم خانمە هەر لە سەرەتای ژیانی هاوسەرگیرییەوە بە ناخۆشی بەسەری بردبوو، هاوسەرەکەی زۆر خراپ بوو لەگەڵ خۆی و منداڵەکانی بە بەردەوامی مەشروبی دەخواردەوەو لەم خانمە و کچەکانی دەداو وە توندوتیژی دەروونی زۆری بەرامبەر دەکردن و تەنانەت ئەو کاتانەی مەست بووەو لە ژێر کاریگەری ماددە کحولیەکاندا بووە و کە شەوان درەنگ هاتۆتەوە زۆری لە کچەکانی داوەو بە قژ ڕای کێشاون، ئەم خانمە کورد بووە بەڵام یەکەم جار ماڵی هاوسەرییان لە بەغداد بووە و هاوسەرەکەی ژنێکی تری هێناوەو ئەمانی بەجێهێشتووە و هیچ بژێوییەکی نەکێشاون و لێیانی نەپرسیوەتەوە و دواتر ئەم ژنەی تەڵاق داوەو هاتوون بۆ سلێمانی و لە گوندێکی دەوروبەری شاری سلێمانی نیشتەجێبوون و خانوویەکیان کڕیوە کە پارەی ئاڵتوونی خاتونەکە بووەو کەسوکاری ژنەکە یارمەتییان داوە لە تەواوکردنی خانووەکە چونکە خانووەکە هەیکەل بووە، دواتر ئەم پیاوە لەگەڵ براژنێکی خۆی پەیوەندی ناشەرعی دادەنێن کە براکەی لە براژنەکەی جیابۆتەوە، بەڵام کاتێک ئەم خانمە پێی دەزانێت لە توندوتیژی سکاڵای لەسەر تۆمار دەکات کە ناپاکی هاوسەری کردووە بەڵام هاوسەرەکەی دەچێت گرێبەستێکی هاوسەرگیری دەرەکی بۆ ئەنجام دەدات و دواتر خانمەکە دەڵێت تەنها بژێویمان بکێشە و بۆ ئەم مەبەستەش کۆبوونەوەیەک ئەنجام دەدەن بەڵام دواتر هاوسەرەکەی دەچێت سکاڵای لەسەر تۆمار دەکات کە گوایە ئەم هەڕەشەی لێکردووە و لە کەسوکاریشی سکاڵا دەکات. 

پێشکەش کردنی هاوکاری و دەرئەنجام: 
دوای ئەوەی لە حیمایەی یەکێک لە دادوەرەکانەوە زانیاری دەستکەوتبوو کە ڕێکخراوێک هەیە هاوکاری ژنان دەکات لە ڕووی یاساییەوە، پەیوەندی کرد و هات سەردانی کرد و دواتر ئێمە کەیسەکەیمان گرتە دەست کە بە خۆشحاڵییەوە ئەو سکاڵایەی کە لەلایەن هاوسەرەکەیەوە کرابوو لەسەری  لەلایەن دادگاوە داخراوە و داوای بژێوی بۆ خۆی و کچەکانی بەرزکرایەوەو بژێوی کاتی بۆ بڕاوەتەوە وە بژێوی بۆ کچەکانیشی و داوای جیابوونەوەی بۆ بەرزکرایەوە. 
وە لەسەرەتادا ئەم خانمە ترسێکی زۆری هەبوو نەیئەوێرا هەموو شتەکان باس بکات بەڵام لە ئێستادا لە بارودۆخێکی دەروونی زۆر باشدایەو لەگەڵ کچەکانی پێکەوە دەژین و بە بەردەوامی  ڕاوێژی یاسایی پێدەدەین. 


کاریگەری: 
لە ئەزموونی ئەم خانمەوە تێدەگەین کە ئەم خانمە بە بارودۆخێکی زۆر سەختی دارایی و دەروونی و کۆمەڵایەتیدا ڕۆشتووە و سەرەڕای هەموو ئەو کێشانەی کە هاوسەرەکەی بۆی دروست کردووە و هەموو جۆرە توندوتیژییەکی بەرامبەر ئەنجام داوە کە ژنی دووەمی هۆکاری سەرەکی توندوتیژییەکانی بووە کە زۆر قورس بووە بۆ ئەم خانمە کە پێی زانیوە هاوسەرەکەی لەگەڵ براژنی خۆی پەیوەندی هەبووە و لەوەش قورستر مارەیی کردووە و چەند ساڵێک بەجێیهێشتوون و  لەمانی نەپرسیوەتەوە بەڵام بەهێزی خانمەکەو پشتگیری کەسوکارەی خانمەکە و منداڵەکانی و پێشکەشکردنی هاوکاریی یاسایی و دەروونی و ئاشنا کردنی بە ماف و رێکارە یاساییەکان ئەوەندەی تر خانمەکەی بەهێز کرد.



پارێزگای هەڵەبجە
 
(*) خانمێکی تەمەن 33 ساڵە، هیچ مناڵێکی نیە، ڕوبەڕووی توندوتیژی جەستەی و دەروونی بووەتەوە لەلایەن  مێردەکەیەوە و خەرجیەکانی نەدەکێشا و لە ماڵ دەری کردبوو کە ماڵەکە موڵکی ئەم خانمە بوو، لە بارودۆخێکی سەختی دەروونی بوو بە ئەندازەیەک نەی دەوێرا تۆڕەکۆمەڵایەتیەکانی بەکار بێنێت و هیچ زانیاریەکی نەبوو لەسەر مافە یاساییەکانی و کە چی بکات.
پێشکەشکردنی هاوکاری:
لەلاین کەسێکەوە کە زانیبووی بە دۆخەکەی و ئاشنای هەبوو لەگەڵ خێزانی ئەم قوربانیە و بەو پێیەی بنەماڵەکەی کەسانێکی خەمخۆر بوون بۆ کچەکەیان پەیوەنیمان پێوە کرا و خۆی کە سکاڵای توندوتیژی هەبوو سەرپەرشتی کرا و داوایەکی جیابوونەوەی بۆ بەرزکرایەوە.

دەرئەنجام:
ئەم مێردە کە خەرجی ئەم هاوسەرەی نەکێشابوو لە قۆناغی جیابوونەوە دا بە فەرمانێکی سالاری نەفەقەی کاتی بۆ بڕدرایەوە و داوای جیابوونەوەکەش قۆناغێکی باشی تێپەڕاندووە مێردەکەی کە پێدانی مافی ئەم خاتوونە ی لە دابینکردنی خەرجی قبووڵ نەبوو بە زەبری یاسا دەست بەسەر کرا تا تەواوی خەرجیەکانی دا و لە ئێستادا لە ماڵی باوکی دەژی لە دۆخێکی دەرونی باشترە و توانای بڕیاردانی لەدەست خۆیدایە لە کاتێکدا لە ژێر زەبری هەڕەشە و تۆقاندن ئەم مافەی لێ وەرگیرابوو یەوە.
کاریگەری:
ئەزموونی (*) گرنگی پێشکەشکردنی هاوکاری یاسا و دەرونی بۆ قوربانیەکە دەردەخات و گرنگی بوونی خەمخۆری  پاڵپشتی دایک و باوک بۆ کچەکەیان دووپات دەکاتەوە، ئەم چیرۆکە ئەوە دەردەخات کە توندوتیژیکاران و ئەوانەی ئازاری چواردەوریان دەدەن بەرامبەر یاسا دەکەون بەو مەرجەی پارێزەرێکی خەمخۆر مافت بپارێزێت.

ئیدارەی گەرمیان
"أ" ژنێکە لەدایک بووی ١٩٦٨ هاوسەرگیری کردبوو منداڵی نەبوو،ڕوبەروی دەست درێژی جەستەی و دەرونی بوبوە لەلایەن خوشکە گەورەکەی و ڕێگری لێکردبوو لەگەڕانەوە بۆ ماڵە باوکی تەنانەت لە کاتی مردنی دایکشی دا خوشکی نەیهێشتبوو ئامادەی ناشتنی تەرمی دایکی بێت ،لەبارودۆخێکی سەختی دەرونی بوو بەهۆی سکاڵە بەردەوامەکانی خۆی و خوشکەی تا ئەوکاتەی دادوەری دادگای توندوتێژی خێزانی بڕیاڕی تەوقیف کردنی "أ" و خوشکەی دا بۆ ماوی ٢٤ کاتژمێر لەو کاتە دەرونی بەتەواوی تێکچو هیچ شارەزایەکی یاسای سەبارەت بە مافی خۆی  و دەرچون لەو بارودۆخەی نەبوو.

دەستێوەردان
لەلایەن دادگای توندوتێژی خێزانیوە ڕەوانەی ڕێکخراوەکەمان کرا ،ڕاوێژی پێویستمان پێشکەش کرد،پارێزەرێکی تایبەتمان دانا بۆ ئەوەی (گلف کفالە)ی بۆ بکەین دادوەر بڕیاری ئازاد کردنی بدات ،کێشەکەی چارەسەر بکەین و بتوانێت سەردانی ماڵی باوکی بکاتەوە وەکو پێشو ئەو مافەی لێ زەوتکراوە پێ بدرێتەوە.


دوای تەواو کردنی ڕێک کارە یاسایە کان " أ " گەڕایەوە ناو خێزانەکەی خۆی لە گەڵ خوشکەی کە کێشەی هەبوو ئاشتەوای کەوتە نێوانیان و " أ " توانی دوای ساڵانێکی زۆر بگەڕێتەوە بۆ سەردانی ماڵی باوکی و ئەو خانەوەی منداڵی تێدا بەسەر بردوە و تاکە یادگاری باوک و دایکە کۆچکردوەکەیەتی ،چاوی بە خوشکی بچوکی بکەویتەوە کە ساڵانیکی زۆرە لێی زەوت کراوە نەیتوانیوە خوشکی بچوکی بیبنیت،کە ئەمەش وای کرد ژیانێکی نوێ بژێتەوە ئیتر خەمی نەبونی مالە باوکی نەمینێت و ئەویش وەک ژنانی تر مالە باوک و خوشکێکی هەبێت بۆی بڕوات.

ئەزمونی " أ " پێمان دەلێت پێشکەش کردنی پشتیوانی یاسای و دەرونی بۆ ئەو ژنانەی کە دەبنە قوربانی توندوتێژی خێزانی ئەم چیرۆکانە پێمان دەلین کە ژنان کە بەردەوام لە ژێر کاریگەری توندتێژیەکانن چ لە چوارچیوەی خێزان یان دەروەی خێزان مەرجیش نیە هەر لەلایەن رەگەزی پیاوەنەوە توندوتێژی بەرامبەر بکرێت هەندێکجار ئافرەتانیش خۆیان هۆکارن سەبارەت بەو توندوتێژیانەی ڕوبەڕویان دەبێتەوە،بۆیە زانینی مافەکان لەلایەن خودی ئافرەت خۆیەوە هۆکارە بۆ ئەوەی بەرەنگاری ئەو توندوتێژیانە ببنەوە کە ئەکرێتە سەریان لە ژینگەیەکی تەندروست و دور لە توندوتێژی بژین .



 پارێزگای هەولێر
( ا . ح . س ) چیرۆکی ژنێکی ( ٢٧ ) ساڵ کە دوو منداڵی هەیە لە تەمەنی خوار حەوت ساڵ و بەهۆی ئەوەی لە تەمەنێکی کەم دا هاوسەرگیری کردووە پێش ئەوەی خوێندن تەواو بکات و دوای خۆڕزگارکردن لەدەستی هاوسەری تا بتوانێت خۆی و منداڵەکانی بەسەلامەت ژیان بکەن توشی چەندین کێشەی تر بوون لەگەڵ باوکی منداڵەکان .
ئاسەواری دوای جیابوونەوە ئازارێکە تەنها لەدڵی ئەو ژنانە بوونی هەیە کە هیچ لە یاسای توندوتیژی باس نەکراوە و جێی بۆ نەکراوەتەوە لەبەرئەوەی پەیوەندی هاوسەرگیری کۆتایی هاتووە کە شەڕی دەروونی یە لەلایەن باوکی منداڵ و کەسوکاری باوکی منداڵ بۆ ئازاردانی ژن کە سزایەکی وون بووە لەپای هەوڵدان بۆ ئازادبوون لەو هەموو توندوتیژی یەی کەلە ژیانی هاوسەری بەرامبەری کراوە بەڵام ئەم ئازار و ئەشکەنجە دەروونی یەی بەتایبەت بۆ لە ئامێزگرتنی منداڵ لەلایەن دایکەوە و بژێوی پێدانی لەلایەن باوک ئەشکەنجەیەکی بێدەنگ کە تەنها خودی ژن تووشی دەبێت و یاسا و کۆمەڵگە و کەسوکاری هەردوولایەن بەرامبەر ژن دەیکەن کوشندەیە و کاریگەری خراپی لەسەر منداڵەکانیش دروست دەبێت ، نمونەی زۆرە لە دادگاکانی هەرێمی کوردستان کە لە بەڕێوەبەرایەتی جێبەجێکردن و لە جێژوانی خێزانی بۆ بینینی منداڵ و مانەوەی کاتی بینینی منداڵ بۆ ٢٤ کاتژمێر و ڕاکردن لە پێدانی بژێوی بۆ منداڵ لەلایەن باوکەوە بەجۆرێک کەمتەرخەمی دەکات کە زۆربەیان موڵک و داهاتی مانگانەیان دەشارنەوە و خێزان و منداڵی دیکەیان لەماوەیەکی کەم کە هێشتا داواکان لە دادگا یەکلا نەبوەتەوە هەموو ئەمانە ئازارێکی تاڵن بۆ ژیانی ژن لەدوای جیابوونەوە کە ئەمەش بێگومان وا لە ژنانی دیکە دەکات کە بێدەنگ بن لەبەرامبەر توندوتیژی هاوسەرەکانین لەترسی ئاسەواری جیابوونەوە بەمەش کێشەکان گەورەتر دەبێت و سەردەکێشێت بۆ کێشەی گەورەتر کە لە ئێستەدا نمونەی زیندوو زۆرن ، من وەکو پارێزەری ڕێکخراو بەهوکمی ئەوەی لەسەرئاستیت هەولێر سەرقاڵی کۆکردنەوەی زانیاریم بۆ نوسینی ڕاپۆرتمان کە سەردانی دادگای توندوتیژی خێزانی و باری کەسێتی دەکەم کەیسی لەوجۆرە زۆرن نمونەیەک لەماوەی ساڵی ( ٢٠٢٥ ) وەکو پارێزەر کارم بۆکردووە کە ژنێک ئەرکی دایەنی و بژێوی منداڵی کردووە و باوکی جگە لەوەی سەرپەرشتی و بژێوی نادات بەردەوام چاودێری دایکی منداڵەکە دەکات و قسەی ناشرین و بێڕێزی بەژنەکە دەڵێت لای هەمووکەس و بەردەوامە لە ئازاردانی بەجۆرێکی دیکە کە کێشەکان لەدادگای توندوتیژی نییە و بەردەوام سکاڵای لێدەکات هەرجاری بە هۆکارێک داوای لێ سەندنەوەی منداڵەکە و بوختان کردن بۆ ژنەکە و ڕێگری کردن لێی بۆ دروست کردنەوەی ژیانی هاوسەری و زۆر کێشەی تری بۆ دروست کردووە لە شوێنی کاری لەگەڵ هەموو ئەمانەش بژێوی منداڵەکە ناکێشێت و لە مافەکانی کەبەبڕیار لە دادگا دەرچووە ڕادەکات ، من وەکو پاڕێزەری ژن داخڵی داوای دووبارە وەرگرتنەوەوی منداڵ بۆ ئامێزی دایکی و بژێوی بۆ منداڵ داخڵ بووم و لە ماوەیەکی کەم توانیمان منداڵەکە وەربگرینەوە بۆ دایکەکە و بژێوی گونجاو بۆ دابین بکرێت تەنها لەڕێگەی یاسا نا بەڵکو بە گفتوگۆکردن لەڕێگەی توێژەر و دادوەر کە هاوکاری زۆری کەیسەکە بوون لێرەدا بۆمان دەردەکەوێت کە یاسا لەگەڵ ژن نییە ئاشکرا یە لەگەڵ ئەوەش کۆمەڵگە دژی ژن ئەوەستێت و بە کۆمەڵ ئەبنە دژی وەک چەکێک بۆ ترساندنی هەمو ئەو ژنانەی دیکە کە توندوتیژیان بەرامبەر دەکرێت هەمووئازارێک قبوڵ بکەن تا کۆمەڵگە دژی نەبێتەوە ئازاردانی ژن لە دوای جیابوونەوە لەدەستی یاسای توندوتیژی نامێنێت و لە یەک کەسەوە کە هاوسەرەکەیەتی بۆ کۆمەڵێک کەس کە هیچ یاسایەک چارەسەری ئەمە ناکات .
بەڵام لە تەجروبەی کارکردنمان لەگەڵ ڕێکخراو ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت کە کۆمەڵێک ئەرک لەسەر ئەستۆی دەسەڵات و حکومەت و ڕێکخراوەکانیش دەتوانن هەماهەنگی بکەن بۆ چارەسەری ئەم بابەتە ، لەوانە ( کە هەر پیاوێک هاوسەرگیری دەکات بڕێک لە دەخلی مانگانە لە رعایەی اجتماعی دابنێت بۆ حاڵەتی کێشەکان و مستحقاتی ژن و منداڵ دوای جیابوونەوە ، لەکاتی پیاو داوای جیابوونەوە یا تەڵاقی دەرەکی ژن دەدات بڕێک پارە وەک چماناتێک بۆ مافەکانی ژن لە دادگا دابنێت ، لەکاتی بوونی هەر منداڵێک بڕێک پارە لە ڕعایە قاصرین دابنرێت بۆ منداڵ و بەدواداچوون بۆ داهاتی پیاو بکرێت لەکاتی هاوسەرگیری و دروست بوونی منداڵ ، چاودێری و ڕاوێژی بەردەوام ڕاستەوخۆ دوای هاوسەرگیری بۆ خێزانەکان و منداڵ بوونیان کۆمەڵێک ڕێکاری دیکە بگیرێتە بەر لەوانە بوونی پارێزەر بۆ خێزانەکان کە ڕاوێژی بەردەوامیان پێبدەن لەسەرەتای هاوسەرگیری تا ژیانی هاوسەرگیریان پارێزراو بێت ، لیژنەی ئاشتەوایی نمونەیەکی باشە و بوونی گرنگە بەڵام لە کاتی ژیانی ئاسایی واتا پێش بوونی ئاژاوە و شەڕ بۆ کەمکردنەوە و ڕێگری کردن سوودی دەتوانرێت لێببینرێت ، ئاسانی ڕێکاری هاوسەرگیری و تەڵاقی دەرەکی هۆکاری زیاتر بوونی ئەو کێشانەن کە خرانەڕوو .



ئیدارەی راپەرین
(ش) ژنێكە كە لە ٣٥ساڵی تەمەنی دایە و خاوەنی سێ منداڵە،دوای ئەوەی كە ڕووبەرٍوی توندوتیژی جەستەی و دەرونی ببۆوە لەلایەن هاوسەرەكەیەوە بەدرێژایی دە ساڵی هاوسەرگیریان بەردەوام لێیدابوو و توندوتیژی لەگەڵ بەكارهێنابوو كۆتا جار گەڕابۆوە ماڵی باوكی و دوای ئەوەی سەردانی نوسینگەی ڕانیەی توندوتیژی خێزانی دەكات و ئەوانیش ڕەوانەی ڕێكخراوەكەمانیان كرد.
دوای ئەوەی ڕاوێژی یاسایی تەواومان پێشكەش كرد.داوای جیابونەوە و بژێویی خۆی و منداڵەكانیمان بۆ بەرز كردەوە.
دوای تەواو بوونی ڕێكارە یاساییەكان،(ش) گەڕاوەتەوە بۆ ژیانی ئاسایی خۆیی كە لە لەگەڵ منداڵەكانی ژیانێكی ئاسایی دەژین.
لەم چیرۆكەوە بۆمان دەردەكەوێت كە پێشكەش كردنی ڕاوێژی یاسای پێویست بەقوربانیانی توندوتیژی زۆر گرنگە كە دەكرێت ژیانی كەسێك ڕزگار بكات لە توندوتیژی و بتوانێت دووبارە سەرەتایەكی نوێ دەست پیً بكات.




ئامارەكان

1-مارەبرین (هاوسەرگیری)
تێبینی بەراوردی نێوان ساڵی
 (2024–2025) ساڵی 2025 ساڵی 2024 پارێزگا
زیادی کردووە 2029 19620 17591 هەولێر
زیادی کردووە 7165 25687 18532 سلێمانی
زیادی کردووە 756 12955 12199 دهۆک
زیادی کردووە 360 3066 2706 کەرکوک/گەرمێیان       
 

2- تەڵاق و لێك جیابوونەوە
تێبینی بەراوردی نێوان ساڵی (2024–2025) ساڵی 2025 ساڵی 2024    پارێزگا
زیادی کردووە 3335 7113 3878 هەولێر
کەمی کردووە 376 5369 5745 سلێمانی
زیادی کردووە 321 2354 2033 دهۆک
زیادی کردووە 262 990 728 کەرکوک/گەرمێیان  
 
 





مامەڵەکانی ئەنجامدراو لە دادگاکانی هەرێمی کوردستان لە (٢٠٢٥/١/١) تاوەکو (٢٠٢٥/١٢/٣١)

ژمارە جۆری مامەڵە هەولێر سلێمانی کەرکوک/گەرمیان دهۆک کۆی گشتی
١ مارە بڕین ١٩٦٢٠ ٢٥٦٨٧ ٣٠٦٦ ١٢٩٥٥ ٦١٣٢٨
٢ ڕێپێدان بە ژن هێنانی دووەم ٤٢ ٣٩ ٠ ٢٦ ١٠٧
٣ پەسەند کردنی مارەبڕینی دەرەکی ١٠٢٥ ١٤٠٧ ١٣ ٦٧٤ ٣١١٩
٤ تەڵاق و لێک جیابوونەوە ٧١١٣ ٥٣٦٩ ٩٩٠ ٢٣٥٤ ١٥٨٢٦
٥ پێسپێرنامە ٩٠٧ ٢٥٣ ٩٧ ٣٧٠ ١٦٢٧
٦ بەڵگەنامەی باوانە ١٨ ٤٦ ١٥ ٠ ٧٩
٧ راسپاردنامە ٦٦ ٧١١ ٥٧ ٣٥٧ ١١٩١
٨ سەرکارنامە ٤٠٧ ٩٤٤ ٣٨ ٢١٢ ١٦٠١
٩ بەڵگەنامەی لێک دەرچوون ٦٣ ٧٥ ١٦ ٤٧ ٢٠١
١٠ بەڵگەنامەی لە دایک بوون ٣٦٩٢ ٤٥٣٤ ١٧٩ ٥٠٦١ ١٣٤٦٦
١١ وەفاتنامە ٤٩٨٦ ٥٢٧٦ ٢١٥ ٢٢٢٠ ١٢٦٩٧
١٢ دابەشنامەی شەرعی ٥٣٠١ ٧٤٠٥ ٨٣٩ ٣٥١٣ ١٧٠٥٨
١٣ دەرخستنی واژێهێنراو ١٥٦ ٠ ٠ ٢ ١٥٨
١٤ لە ئەستۆگرتن ١١ ٠ ٠ ٠ ١١
١٥ بەڵگەنامەی دیکە ٧٥١ ١٨٢٦ ٠ ٨٣٩ ٣٤١٦
١٦ نۆرینی بە پەلە ٠ ٢٩٨ ٢٢ ٠ ٣٢٠
١٧ گڵدانەوە ٠ ١١٩ ٠ ٠ ١١٩
١٨ لەجیاتی دانان (الانابه) ٢٢٩ ٣١ ١٤ ٨١ ٣٥٥
١٩ دابەشنامەی یاسایی ٤٥٠ ١٩٨ ١٨ ٣٥٣ ١٠١٩
٢٠ سەرپەرشتی هەڵبژاردن ٠ ٠ ٠ ٠ ٠
٢١ مامەڵەی دیکە ٠ ١٣٦ ٦ ١٥ ١٥٧
٢٢ بڵاوکردنەوەی موسڵمانیەتی ٠ ٠ ٠ ١٢ ١٢
٢٣ بەڵگەنامەی بەخێوکردن ٠ ٠ ٠ ٠ ٠
٢٤ کەم کردنەوەی مارەیی ٠ ٠ ٠ ١٠ ١٠
٢٥ مامەڵەی پەرتەوازە ٥٩ ٠ ٠ ٠ ٥٩
کۆی گشتی ٤٤٨٩٦ ٥٤٣٥٤ ٥٥٨٥ ٢٩١٠١ ١٣٣٩٣٦




ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢٥ سلێمانی

دادگای لێکۆڵینەوەی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی 
٤٧٠٣ بەردەوام
٢٩٣٧ یەکلابوویەوە

دادگای کەتنی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی
٤٣١ بەردەوام
٣٠٤ یەکلابوویەوە

ئاماری تەڵاق و جیابوونەوە لە سلێمانی
بەراوردی نێوان ٢٠٢٤ و ٢٠٢٥ ساڵی ٢٠٢٥ ساڵی ٢٠٢٤
(کەمکردووە )٣٧٦ ٥٣٧٩ ٥٧٤٥

ئاماری مارەبڕین و هاوسەرگیری سلێمانی
بەراوردی نێوان ٢٠٢٤ و ٢٠٢٥ ساڵی ٢٠٢٥ ساڵی ٢٠٢٤
٧١٦٥(زیادیکردووە) ٢٥٦٨٧ ١٨٥٢٢

ئاماری مامەڵەکانی ساڵی ٢٠٢٥، سلێمانی 
٢٥٦٨٧ مارەبڕین (هاوسەرگیری)
٥٣٦٩ تەڵاق و جیابوونەوە
٣٩ ڕێپێدان بە ژن هێنانی دووەم


ئامارەکانی دادگاکانی باری کەسێتی ٢٠٢٥، سلێمانی 
١٧٥٨٨ بەردەوام 
١٣٢٥٦ یەکلابوویەوە



دادگاكانی توندووتیژی خێزانی \ هەولێر

دادگای کەتنی توندوتیژی خێزانی هەولێر دادگای لێکۆڵینەوەی توندوتیژی خێزانی هەولێر
سەرجەم داواکان بۆ ساڵی ٢٠٢٥ سەرجەم داواکان بۆ ساڵی ٢٠٢٥
١٦٤١ ٣٨١٩
 داوای ماوە بۆ ساڵی ٢٠٢٥ داوای یەکلابۆوە ٢٠٢٤ کۆی ئەو داوایانەی بەردەم دادگا ٢٠٢٤ ئەو داوایانەی هەواڵەکراون بۆ دادگا و کاریان لە لێکۆڵینەوە تەواو بووە
١٣٨٤ ٢٥٧ ٢١٢٠ ١٦٩٩



خشتەی ئاماری تایبەت بە دادگای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزان (لێکۆڵینەوە)
دهۆك
سالی ٢٠٢٥/١/٢ تا ٢٠٢٥/١٢/٣١
داوای داخراو
١٤٥ داخستنی داوا بە هۆی نەبوونی بەڵگەی پێویست
١٠٦ داخستن بە هۆی نەبوونی تاوان
١٢٧ داخستن بە هۆی نەناسراوی تاوانکار
١١٩ داخستن بە هۆی ئاشتەوایی و پێکهاتنەوە
٣٩ داخستن بە هۆی دیکە
٨٤٣ سەرجەمی کۆتایی کارە ئەنجامدراوەکان
١٨٧ کارەکانی مایەوە بۆ مانگی داهاتوو
١٠٣٠ کۆی گشتی کارەکانی دادگا


ڕاپۆرتی ئاماری کار و چالاکییەکانی دادگا
پارێزگای هەڵەبجە
١. ئاماری گشتی داواکان
جۆری داوا ژمارە
ماوەی داواکانی ساڵی ڕابردوو ٤٠
ئەو داوایانەی ئەمساڵ وەرگیراون ١٠٣٨
کۆی گشتی داواکان ١٤٣٨
داوای نێردراو بۆ دادگاکانی دیکە ١٩
داوای یەکلاکراوە (کۆی گشتی) ٨٤٥
داوای بڕیار لێدراو ٢٧٠
داوای پووچەڵکراو ٥٧٥
داوای ماوەوە بۆ ٣ مانگی داهاتوو ٥٧٥
________________________________________
ماره‌بڕین و مه‌عامه‌لاتی شه‌رعی
جۆری مامەڵە ژمارە
ماره‌برین ١١٤٣
ڕێپێدان بە ژن هێنان ٣
پەسەندکردنی ماره‌برینی دهره‌کی ٦١
ڕاسپاردنامه ١٧
بەڵگەی لەدایکبوون ١٩٧
وەفاتنامه ٢١٢
دابەشنامەی شەرعی ٣٨٢
بەڵگەی نامەی دیکە ٢٢٧
کۆی گشتی مامەڵەکان ٢٢٤٥

  وردەکاری جۆری داواکان
جۆری داوا کۆی گشتی یەکلاکراوە ماوەوە
داوای خەرجی (نەفەقە) ١١٤ ٥٩ ٥٥
داوای ڕەچەڵەک (نەسەب) ٤٤ ٢٩ ١٥
داوای سەلماندنی مارەبڕین ١٧ ١١ ٦
داوای منداڵ بینین ٦٩ ٣٠ ٣٩
داوای خواستی مارەبڕین ١٢ ٣ ٩
داوای گوێڕایەڵی (گاعه‌) ١٦ ١٦ ٠
هیجر (کۆچکردن) ٤٠ ١٩ ٢١
داوای بە میراتگرتن ٩١٢ ٥٦٤ ٣٤٨
کۆی گشتی (١) ١٢٥٦ ٧٤٥ ٥١١




   ئاماری تەڵاق و جیابوونەوە
جۆری داوا کۆی گشتی یەکلاکراوە ماوەوە
داوای تەڵاق ٤ ٤ ٠
داوای لێکجیابوونەوە ١١١ ٥٦ ٥٥
پەسەندکردنی تەڵاقی دەرەکی ٥١ ٤٣ ٨
کۆی گشتی (٢) ١٦٦ ١٠٢ ٦٤
 











راپرسی

18ساڵ بەرەوسەر تەمەنی بەشداربوو
مێ | نێر رەگەزی بەشداربوو
خوێندەوار و نەخوێندەوار ئاستی خوێندەواری

پ1/ئایا رێككارەكانی لێكۆڵینەوە لەدادگا بە نهێنیە؟
نەخێر بەڵێ
38 112
%25.33 %74.35

پ2/چی جۆرە تەنودووتیژیەك زیاترە لەناو خێزانەكاندا؟
داریى جنسى جەستەی دەروونی
68 11 39 82
% 34 %5.5 %19.5 %41

پ3/تاچەند هەبوونی دادگای توندووتیژی خێزانی پێویستە؟
زۆر تارەادەیەك هیچ
135 17 3
%87 %10.96 %1.93



پ5/ئایا بوونی ماڵی داڵدەدان ( شەڵتەرەكان) پێویستن بۆ كەیسە خێزانیەكان؟
نەخێر بەڵێ
71 84
%45.80 %54.19

پ6/زیاتر لەلایەن چی كەسێك تونددوتیژی ئەنجامدەدرێت لەناو خێزانەكان؟
كەسانی پلە چوار خوشك دایك باوك برا ژن مێرد
15 0 10 36 22 4 96
%8.19 %0 %5.46 %19.67 %12.02 %2.18 %52.45
 
پ ٧چی بكرێت بۆ كەمكردنەوەی توندووتیژی لەناو خێزانەكان؟

%49.14 86 بڵاوكردنەوەی هۆشیاری یاسایی و كۆمەڵایەتی
%13.14 23 راگەیاندن و تۆرە كۆمەڵایەتیەكان
%21.14 37 مامۆستایانی ئاینی
            %16.75 29 چونە سەنتەری راوێژكاری ،پێش پرۆسەی هاوسەرگیری.

پ9لەكاتی روودانی توندووتیژی خێزانی چی دەكەیت؟
%9.75 16 پەیوەندی دەكەم بە هێڵی گەرم
%25 41 بێدەنگ دەبم
%7.92 13 پەیوەندی دەكەم بە رێكخراوەكان
%57,31 94 سكاڵا تۆمار دەكەم














راسپاردە
1-دابینکردنی پارێزەر بۆ كەیسەكانی توندووتیژی خێزانی بەشێوازێك كە بتوانن رۆڵی گرنگی خۆی ببینیت لەبەروپێشبردنی رێككارەكانی دادبینی.
2-كاركردن لەسەر جێبەجێكردنی فەرمانی پاراستن لەسەرجەم ناوچەكان.
3-كردنەوەی دادگای تایبەت بە توندووتیژی خێزانی لە پارێزگای هەڵەبجە لە لایەن ئەنجوومەنی دادوەری هەرێمی كوردستان.
 4- كردنەوەی نووسینگەی تایبەت بە كێشە خێزانیەكان لەپارێزگای هەڵەبجە.
5-كردنەوەی دادگای تایبەت بە كێشەخێزانیەكان لە ئیدارەی راپەرین.
6-كاركردن لەگەڵ سەندیكای پارێزەرانی كوردستان بەمەبەستی دابینكردنی پێداویستیەكانی پارێزەران و هاندانیان لە بەشداریكردن لە كەیسە خێزانیەكان.

 
 










بەشێك لە كاروچالاكیەكانی رێكخراو لە شەش مانگی كۆتایی ساڵی 2025

 

1-بەردەوامی پرۆژەی هاوڵاتیبوون :
لە درێژەی جێبەجێکردنی کاروچالاکی پرۆژەی هاوڵاتیبوون ڕاوێژێکی یاسایی سەبارەت بە (یاسای قەدەغەکردنی خراپ بەکارهێنای ئامێرەکانی پەیوەندیکردن و سۆشیال میدیا) بەبە شداری ژمارەیەک پارێزەر لە (دادگای سلێمانی) و بە سەرپەرشتی ستاف و پارێزەرانی رێکخراو  پێشەنگ محمد ، شاز نورالدین ئەنجامدرا.
#ActiveCitizenship
#ھاوڵاتیبوون
 

2-ئەنجامدانی سیمینارێکی هۆشیاری یاسایی سەبارەت بە ( یاسای قەدەغەکردنی خراپ بەکارهێنانی ئامێرەکانی پەیوەندیکردن و یاسای توندوتیژی خێزانی ) بۆ گروپێک لە گەنجانی بەشداربووی (پەیمانگای بوار )کە پەیمانگایەکە بۆ پەروەردەی خێزانی و پێگەیاندنی گەنج لە کوردستان ، سیمینارەکە لەلایەن پارێزەری رێکخراو ( پێشەنگ محمد ) بە هاوکاری ستاف و خۆبەخشانی رێکخراو پێشکەش کرا ئەم چالاکیەش لە چوارچێوەی جێبەجێ کردنی پرۆژەی هاوڵاتیبوونی چالاکە
 


3-كردنەوەی خولی راهێنانی تایبەت بە پارێزەران ، كە تیایدا خوێندكارانی كۆلێژی یاسا و پارێزەرانی تازە دەست بەكاربووەكان بەشدار دەبن و سوودی لێدەبینن، كە تیادا تەركیزی تەواو دەخرێتە سەر یاسای بەرەنگاربووەنی توندووتیژی خێزانی تاوەكو پارێزەران شارەزایی تەواو لەسەر یاسكە و دادگاكان و رێككارەكان وەربگرن و كاری لەسەر بكەن، لە خولەكەدا پارێزەران و خوێندكاران بەشێوازی تێوۆری و پراكتیكی شارەزادەكرێن لەسە یاساكە و دادگان و رێككارەكانی دادبینی.ئەم چالاكیەكەش رێكخراو بە شێوازی خۆبەخس شەنجامی دەدات بەبێ بوونی هیچ پاڵپشتیەكی دارایی.
 


4-سەردانی مەیدانی خوێندكاران و پارێزەران بۆ ناو دادگای توندوتیژی خێزانی لە دادگای سلێمانی بەمەبەستی شارەزابوونیان بەشێوازی پراكتیكی.
 


5-ئەنجامدانی دادگای ئیفترازی بۆ بەشداربووانی خولی هاوینەی لە كاری پارێزەرایەتی كە تیادا خوێنكداران خۆیان رۆڵەگكانی ناو دادگا بەروە دەبەن:
 
.

6-سەردانیکردنی بەشداربووانی خولی تایبەت بە (پارێزەران و ئاشناکردنیان بە ژینگەی کاری پارێزەرایەتی) بۆ بەڕێوەبەرایەتی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ئافرەتان و خێزان.
ئامانج لەم سەردانیکردنە ئاشناکردنی بەشداربووان بوو بەو کارانەی لە بەڕێوەبەرایەتییەکە ئەنجام دەدرێت و ئەو ڕێکارە یاساییانەی کە تایبەتن بە بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ئافرەتان و خێزان.
 


7-بەشداریکردنی ستافی ڕێکخراوی هاریکاری یاسایی ژنان لەکۆنفرانسێک لە رۆژی جیهانی بەرەنگاربونەوەی مادە هۆشبەرەکاندا بەناونیشانی ( نەخشە ڕێگایەک بۆ بەرەنگاربونەوەی مادە هۆشبەرەکان ) کە لەلایەن ( رێکخراوی گەشەپێدانی مەدەنیەت و ( دامەزراوەی ڤیژن بۆ لێکۆڵینەوەی ستراتیجی ) لەشاری سلێمانی لە هۆتێل گراند میلینیۆم
 


8-بەشداری کردنی ستافی ڕێکخراو (اشواق نجیب )لەکۆنفرانسی (یەکخستنی دەنگەکان) لە سلێمانی له هۆتێل ڕامادا بۆ لەلایەن ڕێکخراوی مەسەلە بەپاڵپشتی ڕێکخراوی نێودەوڵەتی UPP ، کەبەبەشداری بەشێک لەڕێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی و مامۆستایانی زانکۆو چالاکوانان بەڕێوەچوو تێیدا چەند بابەتێکی وەک ڕەوشی ژنان و پاڵپشتی کردنی یاساکان بۆ ژنان و هەڵبژاردن و ئازادی ڕادەربڕین و ژینگەو ڕەوشی کرێکاران لەچەند پانێڵیک گفتوگۆی لەبارەوە کرا.
لەهەر پانێڵێک و کۆتایی ڕۆژەکە کۆمەڵێک ڕاسپاردەی تایبەت بەپرسە جیاوازەکان خرایەڕوو بڕیاردرا لەداهاتوو بەپێی پسپۆڕی ئاڕاستەی لایەنە پەیوەندارەکان بکرێت.
 

9-لە درێژەی کاروچالاکی پڕۆژەی هاوڵاتیبوون ئەنجامدانی سیمینارێکی هۆشیاری یاسایی بۆ دایکان و باوکانی خوێندکارانی بەشداربوو لە (پەیمانگای فێربوون )کەپەیمانگایەکە بۆخولی بەهێزکردنی وانەکانی قوتابخانەو کۆمپیوتەرو زمان و خولی میوزیك سەبارەت بە ( یاسای قەدەغەکردنی خراپ بەکارهێنانی ئامێرەکانی پەیوەندیکردنو سۆشیال میدیا )سیمینارەکە لەلایەن پارێزەری رێکخراو (پێشەنگ محمد ) بە هاوکاری ستاف و خۆبەخشانی رێکخراو پێشکەش کرا
 
10- کۆبونەوەی تۆڕی 8ی مارس لە ئۆفیسی سەرەکی ڕێکخراوی خەلک بۆ گەشەپێدان بە ڕێوە چوو، لەم کۆبونەوەیەدا باس و بابەتی گرنگ گفتوگۆی لێکرا.پلانی کارو چالاکی تۆڕەکە لە ۆرک شۆپێکدا ڕێکدەخرێت. باسێکی تایبەت لەسەر یاسای باری کەسێتی ژمارە 188ی عیراق کرا، باس لە کاریگەریە نەرێنیەکانی و لێسەندنەوەی مافی دایکایەتی لە دایکانی عێراق کرا لەدوای جیابوونەوە. ئەم کۆبونەوەیە بەئامادەبوونی زۆرینەی ئەندامانی تۆڕەکە بەڕیوە چوو #تۆڕی_8ی_مارس

 

11-بەشداری کردنی پارێزەری رێکخراوەکەمان ( شاز نورالدین محى الدین) وەک ئەندامی تۆڕی ماف لە ڕاهێنانێک کە ئەنجامدرا بە سەرپەرشتی
ڕێکخراوی لێکۆڵەر بۆ سەروەری یاسا (IOL)، لە چوارچێوەی پڕۆژەی "بەهێزکردنی سەروەری یاسا لە عێراق" بە هاوبەشی لەگەڵ ڕێکخراوی (NPA) نەرویجی، ڕاهێنانێکی سێ ڕۆژەی چڕ و پڕی (TOT) بۆ نوێنەرانی ئەندامانی رێكخراوەكانی تۆڕی ماف Maff ڕێکخست. ئەم خولە بۆ ماوەی سێ رۆژ لە رێكەتیی ٨-٩-١٠/ایلول/٢٠٢٥ لە شاری هەولیر بەڕێوەچوو و ئامانج لێی بەرزکردنەوەی تواناکانی بەشداربووان بوو لە ئامادەکردنی ڕاپۆرتی چاودێری ساڵانە سەبارەت بە سەروەری یاسا لە عێراق.
ناوەڕۆکی ڕاهێنانەکەش باشترکردنی تەکنیکەکانی نووسین، ڕێبازەکانی لێکۆڵینەوە، و شێوازەکانی داڕشتنی ڕاپۆرتەکان بە مەبەستی پەرەپێدانی دادپەروەری و چەسپاندنی بنەماکانی سەروەری یاسا لە عێڕاق و هەرێمی کوردستان…….
 


 


12- بەشداریکردنی پارێزەری ڕێکخراو پارێزەر( اشواق نجیب )لە دیداری دامەزراوەی (ڤیژن) بەناونیشانی "پاش ٢٠ بیست ساڵ لە پەسەندكردنی دەستووری هەمیشەیی، لە كوێی فیدڕاڵی و لامەركەزیداین لە عێراقدا".
 

14- لە چوارچێوەی ڤیستیڤاڵێکی پایزەدا بەرواری 2025/11/4بەشداریکردنی هەردوو پارێزەری ڕێکخراو (گۆنا مجید ) ( خونچە عمر ) لە ڤیستیڤاڵی کاری دەستی سزادراوان لە چاکسازی ژنان و منداڵانی /سلێمانی ، و ڕێکخراویش بەشێک بوو لە سپۆنسەری ئەو فیستیڤاڵە .
لە ڤیستیڤاڵەکەدا وێڕای کاری دەستی سزادراوان چەندین خواردنی کوردەواری جۆراوجۆر خرابوونە ڕوو.
 

15- بەشداری بەڕێوبەری ڕێکخراو لە مەراسیمی ڕێزلێنان بۆ (عمید /سەرکەوت عمر)کە بە سوپاسەوە ڕێکخراوی ئاسودە ڕێکیان خست بوو ، بۆ دەربڕینی سوپاس وپێزانینی بەرامبەر ئەو خزمەتەی لە ماوەی ساڵانی ڕابردوو بۆ ژنان و خێزان ئەنجامی داوە.
 

16- گفتوگۆیەکی چڕ لەبارەی ئاستەنگ و بەربەستەکانی بەردەم کاری ڕێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی (پاڵپشتی دارایی) بەنمونە بەڕێوەچوو.
 لەسلێمانی چالاکی ئاستەنگ و بەربەستەکانی بەردەم کاری ڕێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی پاڵپشتی دارایی بەنمونە بەڕێوەبرد، کە لەلایەن ڕێکخراوی ئاشتی و ئازادی بەپاڵپشتی یەکێتی ئەوروپاو ڕێکخراوی پردێک بۆ ئیتالی ڕێکخراو.(UPP) 
لەچالاکییەکەدا نوێنەری ڕێکخراو پارێزەر (پێشەنگ محمد) و بەشێک لەڕێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی ئامادەبون و بەوردی باس لە هۆکارو کاریگەری کەمبوونەوەی پاڵپشتی دارایی کراو چەند پێشنیاو ڕاسپاردەیەک بۆ چارەسەرکرن خرایەڕوو.
 

17- بەشداریکردنی پارێزەری ڕێکخراو (ڤانا علی ) لە وۆرکشۆپێکی دوو ڕۆژی تایبەت بە ڕێکخراوەکانی ئەندام لە (تۆڕی ماف ) لە پارێزگای هەولێر، بەسەرپەرشتی ڕێکخراوی لێکۆڵەر بۆ سەروەری یاسا (IOL ) ئەنجامدرا بەمەبەستی گفتوگۆکردنی زیاتر سەبارەت بە (ستراتیجی نیشتمانی بۆ سەروەری یاساو دەستەبەرکردنی دادپەروەری )
 

18- بەشداری ستافی ڕێکخراو پاریزەر( پێشەنگ محمد ) لەدەستپێکی هەڵمەتی شانزە ڕۆژەی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژ بە ژنان لەپارکی هەواری شار ئەنجامدرا کە هەڵمەتەکە لە ژێر دروشمی "یەکدەگرین بۆ کۆتاییهێنان بە توند و تیژی دیجیتاڵی و هەموو جۆرەکانی توندو تیژی دژی ژنان))
شایەنی باسە هەلمەتەکە لە لایەن گروپی هەماهەنگی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی لەسەر بنەمای جۆری کۆمەڵایەتی (GBVWG) لە شاری سلێمانی ئەنجامدرا.
 

19- بەژداریکردنی ستافی ڕێکخراو لە هەڵەبجە لە چالاکیەکانی هەڵمەتی ١٦ ڕۆژ بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان و خێزان لە هەڵەبجە
لەدرێژەی چالاکیەکانی هەڵەمەتی ١٦ رۆژەی بەرەنگاربونەوەی توندوتیژی دژی ئافرەتان و خێزان ،بەچاودێری پارێزگاری هەڵەبجەو بەڕێوەبەرایەتی کاروباری کۆمەڵایەتی و بەڕێوەبەرایەتی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ئافرەتان و خێزان و زانکۆی هەڵەبجە \ ناوەندی لێکۆڵینەوەیی جینۆساید ،گروپی کاری هەڵەبجە و ڕێکخراوی یونسیف بەدروشمی یەکدەگرن بەرامبەر بەکۆتایی هێنان بەتوندوتیژی دیجیتاڵی(ئۆنلاین)ی دژی ژنان و کچان 
هۆشیارکردنەوە و کۆتاییهێنان بە هەموو جۆرەکانی توندوتیژی لەسەر بنەمایی جۆری کۆمەڵایەتی
 

20- بەشداریکردنی پارێزەری ڕێکخراو (پێشەنگ محمد ) لە  ڕاهێنانێكی دوو ڕۆژی تایبەت بەڕێگریكرن لە ژنكوژیی لە هەرێمی كوردستان لەلایەن ڕێكخراوی سیید ئەنجامدرا.
 

21- (  لەدرێژەی هەڵمەتی (16) ڕۆژەی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی. هەستاین بە ئەنجامدانی سیمینارێک
بەناونیشانی کۆتایی هێنان بەتوندوتیژی دیجیتاڵی وجۆرەکانی توندوتیژی دژ بەژنان و خێزان) بۆ (20) کارمەندی سەر بە بەڕێوەبەرایەتیەکانى وەزارەتی ناوخۆلە ھەریەک (بەڕێوبەرایەتی پۆلیس و ھاتووچۆ و ڕەگەزنامە ،پاسپۆڕت و نشینگە ، نوسینگەی زانیاری ، پۆلیسی دارستان ،بەرگری شارستانی و کارەبا .... لە سنووری پارێزگای سلێمانى.
‎ 
 

22- نوێنەری ڕێکخراو پارێزەر (پێشەنگ محمد) بەشداربوو. لەهەڵمەتی نیشتیمانی16ڕۆژەی بەرەنگاربونەوەی توندوتیژی ، بەڕێوەبەرایەتی گشتی بەرەنگاربونەوەی توندوتیژی دژی ئافرەتان و خێزان بەهاوکاری ڕێکخراوی(GIZ) دیدارێکی سازکرد.لە دیدارەکەدا گفتوگۆ لەسەر دوو پانێڵ کرا، پانێڵی یەکەم تایبەت بوو بە (توندوتیژی ئەلکترۆنی و مەترسیەکانی لەسەر ژن و خێزان)دووەم (کاریگەرییە نەرێنیەکانی ژن کوژی و خۆکوشتنی ناچاری لەسەر تاک و خێزان و کۆمەڵگا کرد.
پاشان لەلایەن بەڕێز (پەیڕەو انور) لێپرسراوی هوشیاری و ڕاهێنان لە بەڕێوەبەرایەتی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژیی هەولێر دەرئەنجامەكانی‌ ڕاپرسی تایبەت بە توندوتیژی ئەلەکترۆنی پێشکەشکرد..